ДЕТСКАЯ ЛИТЕРАТУРА КАК СПЕЦИФИЧЕСКАЯ ЧАСТЬ ОБЩЕЙ ЛИТЕРАТУРЫ

Müəllif: Севда Нуреддин гызы Исмайлова

Ключевые слова: детская литература, ребенок, дошкольник, воспитательная функция, сказки, детское сознание
Açar sözlər: uşaq ədəbiyyatı, uşaq, məktəbəgədər, tərbiyəvi funksiya, uşaq şüuru
Key words:children's literature, child, preschooler, educational function, fairy tales, children's consciousness

Одним из спорных моментов в истории русской литературы и современного литературоведения является вопрос о понятии «детской литературы». Вопрос о статусе детской литературы достаточно долго был открытым. В СССР в 1970-х годах на страницах журнала «Детская литература» велась дискуссия на эту тему. 
Отсчет русской детской литературы ученые предлагают   вести со второй половины XVIII века, от аллегорических сказок Екатерины Великой или от журнала Николая Новикова «Детское чтение для сердца и разума», однако здесь возникновение детской литературы отнесено к XVI веку – к публикации в 1574 году первой русской азбуки с ее обращением специально к детям. Долгое время детские книги использовались в первую очередь в учебно-воспитательном процессе, и важной была при этом роль православной церкви. Поначалу собственно художественная литература занимала скромное место среди книг для детей, и только начиная с 1820-х годов она делалась постепенно все более заметной. При этом детская литература следовала примеру «взрослой», а именно материал для чтения распространялся главным образом через журналы. Возникновение периодических изданий отражает рост количества читателей, что весьма примечательно для страны, где неграмотность была общим явлением и школьная система развивалась медленно. 
2-01-2020, 16:55 Məqalənin davamı
З.АХМЕТОВ ЖӘНЕ ДУЛАТ БАБАТАЙҰЛЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

Müəllif: Тоты Иманқызы Көшенова

Түйінді сөздер: ұлттық әдебиет, зерттеу, әдеби мұра, шығармашылық
Key words: national literature, research, literary heritage, creativity
Ключевые слова: национальная литература, исследования, литературное наследие, творчество

Аса көрнекті әдебиеттанушы ғалым, академик З.Ахметовтің артында қалған ғылыми мұраларын бірнеше бағыттарға бөліп қарастыруға болады. Мақаламызды ғалымның зерттеулеріндегі Дулат Бабатайұлы шығармашылығына арнағандықтан осы бағытта жазған ғылыми еңбектеріне тоқталуды жөн көрдік. Ғалымның қазақ әдебиеті тарихындағы қайталанбас тұлға Дулат Бабатайұлы шығармашылығына арнап жазған еңбектерінің орны өзгеше. Ғалымның еліміз егемендік алғаннан кейін қазақ әдебиеті тарихына жаңаша көзбен қарап, әдеби үрдіс пен оның көрнекті өкілдері жайлы тың пайымдаулар мен түбегейлі теориялық тұғырнама жасап, методологиялық жаңа бағдар алуына себеп болуын арнайы атап өткен жөн. Қазақстанның рухани мәдениеті мен әдебиетінің өркендеуіне өзіндік үлесін қосқан ғалымның осы орайдағы жаңа ойлары, тың ғылыми тұжырымдары жас зерттеушілерге жаңа бағдар сілтегені де сөзсіз. 
2-01-2020, 16:43 Məqalənin davamı
Р.БЕРДІБАЙҰЛЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІ

Müəllif: Дудариша Сартбаева

Кілт сөздер: Балалар әдебиеті, Р.Бердібай,жанр, балалар поэзиясы, балалар прозасы. 
Key words: children's literature, R. Berdibay, genre, children's poetry, children's prose.
Ключевые слова: детская литература, Р. Бердибай, жанр, детская поэзия, детская проза.

Балалар әдебиеті туралы анықтама бергенде, балалар әдебиеті— балаларға арналып жазылған әдеби шығармалар. Сондай-ақ, арнайы балаларға арналып жазылмағанымен, олардың ойлау, түсіну қабілетіне, талғамына, арман-қиялына әсер етіп, өзіне балаларды тартатын көркем шығармаларды да Балалар әдебиеті қатарына жатқызуға болады. Балалар әдебиеті — сөз өнерінің арналы бір саласы. Әдебиеттің бұл түріне жататын шығармалар оқиғасының қызықты да тартымдылығымен, композициясының ширақтығымен ерекшеленеді. Тілі жеңілкөркемтүсінікті,айқын әрі әсерлі болуы тиіс. Балалар әдебиетінің негізгі мақсаттары: жас буынның сана-сезімін оятып, ақыл-ойын дамыту, оларды адамгершілікке, отансүйгіштікке, т.б. ізгі мұраттарға баулу, деп түсінік беріледі. Бірақ біздің мақаламыз, балалар шығармашылығы емес, балалар әдебиетінің мәселелерінің Р.Бердібай зертеулерінде көрініс табуы жөнінде болмақ.
2-01-2020, 16:35 Məqalənin davamı
SƏMƏD VURĞUNUN “AZƏRBAYCAN” ŞEİRİNİN POETİK TƏHLİLİNƏ DAİR

Müəllif: Rəşid Əmənulla oğlu Fətəliyev

Açar sözlər: Səməd Vurğun, “Azərbaycan” şeiri, Vətən, vətənpərvərlik
Key words: Samad Vurgun, “Azerbaijan” Poetry, Homeland, Patriotism
Ключевые слова: Самед Вургун, стихотворение «Азербайджан», Родина, патриотизм

Bəzən yazıçılar, şairlər elə bil irəlicədən duyurmuşlar kimi, əsərlərində öz gələcək talelərini üstüörtülü şəkildə əks etdirmişlər. Çox ehtimal ki, S.Vurğun da öz gələcək taleyinin bəzi cizgilərini "Azərbaycan" şeirində qeyd etmişdi. Şeirin dördüncü bəndində o, saçlarına vaxtsız dən düşməsindən və gələcəkdə qınanılmasından söz açmışdı. Bu şeiri 28 yaşı olan şair niyə belə yazmalıydı, onu narahat edən nə idi? Maraqlıdır, nədən onun bu ən məşhur şeiri məhz 22 bənddən ibarətdir? Cəmi 50 il yaşayan həssas şair bəlkə bu şeirlə, sövqi-təbii olaraq, qalan 22 illik ömrünün gizli işarəsini, şifrəsini vermişdi? Bu təsadüfdür, yoxsa mistika? – demək çətindir. Rəqəmlərlə bağlı hər hansı inancım olmasa da, burada düşündürücü məqamların varlığı mümkündür. Əminəm ki, onun yaradıcılığında sirləri açılmamış hələ çox laylar var, amma təqdim olunan yazının məqsədi, bu bənzərsiz şeirə bir qədər fərqli rakursdan baxıb, onu təbiət mütəxəssisinin gözü ilə incələməkdir.
2-01-2020, 16:18 Məqalənin davamı
MİRZƏ CƏLİLİN YARADICILIĞINDA KAMİL İNSAN OBRAZI

Müəllif: Aynur Qələndər qızı Mustafayeva

Açar sözlər: Mirzə Cəlil, İskəndər, Rind və Zahid, Məcnun
Key words: Mirza Jalil, Iskender, Rind and Zahid, Mejnun
Ключевые слова: Мирза Джалил, Искендер, Ринд и Захид, Меджнун

Mirzə Cəlilin yaradıcılığının başqa sahələri kimi, dramaturgiyası da yeni-yeni tədqiqat əsərləri yazmaq üçün zəngin material verən bir xəzinədir. Onun dramaturgiyasının şah əsəri “Ölülər”dir. M. İbrahimov qeyd edir ki, “Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsəri din, mövhumat və feodal həyat tərzi əleyhinə mübarizəsini əks edən bir əsərdir. Azərbaycan ədəbiyyatında istər inqilaba qədər və istərsə də ondan sonra mövhumat əleyhinə yazılmış əsərlər içərisində “Ölülər” qədər güclü klassik əsər yoxdur”. (4, s.138) Amma onu da qeyd etməliyik ki, bu əsəri təkcə dini mövhumatın ifşasına həsr olunmuş bir əsər kimi şərh etmək doğru deyil. Çünki əsərdə toxunulan problemlər ailə, əxlaq, kəbin, təhsil, tərbiyə, qadın hüququ məsələlərindən tutmuş, milli şüurumuzun və ictimai həyatımızın bütün sahələrini əhatə edir.
2-01-2020, 16:13 Məqalənin davamı
ƏFSANƏ JANRININ TƏSNİFATI

Müəllif: Cahidə Etibar qızı Yaqubova

Açar sözlər: əfsanə, folklor, müqayisə, epik növ, xalq ədəbiyyatı      
Key words: legend, folklore, comparison, epic type, folk literature
Ключевые слова: легенда, фольклор, сравнение, эпический вид, народная литература

Əfsanələr epik növün janrlarından biridir. Bu janrda xalqın dünyagörüşü, məişət həyatı, adət və ənənələri öz əksini tapmışdır. Əfsanələr uzun müddət nağılların növü hesab edilmiş, lakin sonradan ayrılmışdır. Əfsanələr XIX əsrdən başlayaraq toplanmış və nəşr edilmişdir. Şifahi ədəbiyyatımızda əfsanələr janr kimi kosmoqonik, dini, etnoqrafik, tarixi, toponomik, qəhrəmanlıq səciyyəsi daşıyır. Əfsanələr xronika, salnamə, cüng və əlyazmalar kimi tarixi qaynaqlarda qorunub saxlanmışdır. Onlar dildə - ağızda dolaşaraq dövrümüzə kimi gəlib çatmışdır. Müstəqil janr kimi əfsanələrin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Burada mətn sabit deyil, süjet isə bütöv yox yarımçıq və ya epizodik formadadır.
2-01-2020, 16:06 Məqalənin davamı
“ÖLÜLƏR”İN DİRİLƏRƏ NƏSİHƏTİ VƏ ALLAHA ŞİKAYƏTİ

Müəllif: Əli Umud oğlu Əliyev

Açar sözlər: müsəlman, sorğu-sual , ərəb, ana dili, insan, şeir
Key words:muslim, question, arab, native language, man, poetry
Ключевые слова: мусульманин, опрос, араб, родной язык, человек, поэзия

Azərbaycan xalqı müsəlmanlığı qəbul etdiyi gündən zəmanəmizə qədər cənnət və cəhənnəmin darvazaları önündə qalaq-qalaq tabutlar yığılıb qalıb. Maraqlıdır, görəsən niyə?! Axı, bizə təlqin ediblər ki, müsəlman olan ya cənnətlik, ya da cəhənnəmlikdir. Bəs onda hər iki məqamı bu yazıq müsəlmanlara yasaq edən nədir?! Bəlkə, üçüncü dünya da var?! Əsla yox! Əməli saleh möminlər cənnətlik, əməli saleh olmayanlar isə cəhənnəmlikdir. Dini aləmdə ölülər üçün başqa “eksponat guşəsi” ayrılmamışdır. Əgər, V.İ.Lenin və İ.V.Stalini soruşmaq istəsəniz “ərəb-fars qulları” cavab verirlər ki, onlar müsəlman deyil, onlar üçün müəyyən guşələr ayırmaq olar, müsəlman eksponat deyil ki, onu muzeyə qoyub tamaşa edələr. Nə isə ... Mətləbdən ayrı düşməyək hər iki məkana qismət olan, lakin həmin məkanlara daxil olma bacarığına malik olmayan müsəlman bacı və qardaşlarımızdan, yazıq ulu babalarımızdan danışaq. Mən bir dəfə cənnət və cəhənnəmə ekskursiya etmişdim, orada – darvazalar önündə qalmış həmvətənlərimi gördüm. Onların nəsihətlərini və şikayətlərini dinlədim. Gördüm ki, yazıq ölülər bizim avamlığımıza görə əzab çəkirlər, nə cənnətlikdirlər, nə də cəhənnəmlik. Odur ki, onların xahiş, yalvarış, nəsihət və şikayətlərini dirilərə çatdırmağı müsəlmanlığın vacib şərti bilib, özümə borc saydım. Həmçinin özüm üçün nəticə çıxartdım ki, öləndə gedib o darvazaların önündə qalmayım. Ona görə də mən öz vəsiyyətimi ayrıca olaraq qeyd edəcəyəm. Hələlik, burada ölülərin xahişinə əməl edərək, onların düçar olduqları bəlanın səbəbini, nəsihət və şikayətlərini qələmə alıram.
27-11-2019, 12:16 Məqalənin davamı
RUS ƏDƏBİYYATINDA ŞƏRQ VƏ İSLAM MÖVZUSUNUN ƏDƏBİ VƏ TARİXİ QAYNAQLARI

Müəllif: Sevinc Ağadin qızı Bağırova  

Açar sözlər: oriyentalizm, dinlərarası dialoq, Afanasi Nikitin, Qafqaz, romantizm
Key words:orientalism, interreligious dialogue, Athanasius Nikitin, Caucasus, romance
Ключевые слова: ориентализм, межрелигиозный диалог, Афанасий Никитин, Кавказ, романтика

Rus ədəbiyyatında ümumən oriyentalizmin və o cümlədən islam aləminə bədii və ictimai marağın qaynaqları qədimdir. Lakin qədim dövr rus ədəbiyyatında Şərq motivlərinin əlamətləri izlənsə də XV əsrdən başlayaraq bu mövzu artıq aydın cizgilər qazanmağa, Şərq ölkələrinin, müsəlmanların geniş təsvir olunduğu əsərlər meydana çıxmağa başlayır. Əsasən səyahətnamələr şəklində yazılan bu əsərlərdə yaradıcılıq metodu baxımından realist və romantik elementlərin çulğaşması, gerçək təsvirlərlə romantik ümumiləşdirmələr, bəzən mücərrədçiliyin də əlamətləri sezilir.
27-11-2019, 12:10 Məqalənin davamı
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЖЫРШЫЛЫҚ ДӘСТҮР ЖӘНЕ ИТАЛМАС АҚЫННЫҢ ӘДЕБИ МҰРАСЫ

Müəllif:  Роза Жумабайкызы Есбалаева

Кілт сөздер: Италмас мұрасы, жыр-дастан, назира жанры
Key words: Italmas heritage, Zhyr-dastans, Nazir genre
Ключевые слова: наследие Италмас, жыр-дастаны, жанр Назира

Қазақ әдебиетінің тарихында өлең, жыр шығаратын, қисса, толғау, дастан айтатын адамдар “жырау”, “жыршы”, “ақын”, “өлеңші” “термеші” деп аталды. Бұл дәстүр қазақ ауыз әдебиетінен бастау алып, ХҮ-ХҮІІІ ғасырда кең тарап, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басына дейін жырау, жыршылар халық арасында көптеп кездесті. ХХ ғасырда жыршы, жыраулар саны сиреп, ақын, термешілердің саны артты.  Жыршылар жырды домбыраның не қобыздың сүйемелдеуімен, мақаммен, әнмен айтады, сондай-ақ эпикалық шығармаларды да орындайды. Олар бұрыннан белгілі халық дастандарын, поэмаларды айтып таратады. Кейбір жыршылар өз жанынан өлең-жыр да шығарады. Жыршыны халық ақынмен, әншімен, шешенмен қатар қойып қадірлеген. Қазақта Айса Байтабынов, Мұрын Сеңгірбаев, Нұрпейіс Байғанин – нағыз жүйрік, танымал жыршылар. Осындай ғасырдың айтулы ақындарымен айтысқа түсіп, әдеби мұрасымен қазақ әдебиетінің тарихында есімі сақталған ақын-жыршылар қатарында Италмас Түнқатарұлының шығармашылығы ерекше аталады. Италмас ақын -   1842 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Бәйдібек ауданы, Бөген ауылы, бұрынғы «Екпінді» колхозында туылып, 1919 жылы өзі туып-өскен өлкеде қайтыс болған. Кей деректе 1854 жылы туылған деп беріліп жүр. ХІХ ғасырдағы Майлықожа, Сүйіндік, Жылқыбай, Кенжебайлармен деңгейлес, терме, жыршылық өнерді қатар алып жүрген ақын. Әдеби мұрасы қағазға қатталып, сақталып бізге жетсе де арнайы зерттелмеген. Келешекте ақын мұрасы ғылыми айналымға түсіп, арнайы зерттеледі деп сенеміз. Италмас ақынның қазақ жырларын, дастандарын жырлап әрі жеткізуші екендігін ақын жайында жазылған жазбалардан білеміз. 
27-11-2019, 12:04 Məqalənin davamı
O, BÖYÜK İNSAN, BÖYÜK ALİM İDİ

Müəllif: Eyyub Bəşirov

Azərbaycan elminin, elmi fikir tarixinin inkişafında XX əsr çox önəmli bir mərhələni təşkil edir. Bu mərhələ öz zənginliyi, Özünəməxsusluğu, ən başlıcası, elmi fikrin inkişafının sürətliliyi, dinamikliyi kimi xarakterik xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir.
Ötəri də olsa, elmimizin ən əsas, ən maraqlı İstiqamətlərindən birinin aqrar elmin həmin dövrdəki inkişaf tarixinə nəzər yetirsək fikrimizin doğruluğuna bir daha əmin olanq. Bu sahədə aparılan elmi tədqiqatların genİşmiqyaslılığı, aktuallığı, dünyada ilk dəfə yeni, proqressiv metod və texnologiyaların işlənib hazırlanması, buniarm, eləcə də, əldə edilmiş digər elmi nəticələrin istehsalata tətbiqi, nəticədə də həmin işlərin bilavasitə sahənin özünün inkişafına təkan verilməsi və s. kimi cəhətlər, xüsusiyyətlər ilk andaca diqqət çəkir.
9-11-2019, 19:11 Məqalənin davamı
Öncəki 1 2 3 4 5 6 7 Sonrakı
Ünvan: AZ1073. Bakı ş., Yasamal r-nu,
              Mətbuat pr., 529-cu məhəllə “Azərbaycan” nəşriyyatı, 6-cı mərtəbə
Tel.:    (+994 12) 510 63 99
Mob.: (+994 50) 209 59 68
           (+994 55) 209 59 68
www.aem.az
E-mail: elmmerkezi@gmail.com