XX ƏSR AMERİKA ƏDƏBİYYATINDA YER ALAN KONTRKULTURA FENOMENİ HAQQINDA

Müəllif: Turanə Həsənova Uğurlu

Açar sözlər: sosial-mədəni yenilik, kontrkultura   fenomeni, ədəbiyyat, ideologiya
Key words: socio-cultural innovation, the phenomenon of counterculture, literature, ideology 
Ключевые слова: социокультурные инновации, феномен контркультуры, литература, идеология

Bildiyimiz kimi, hər bir yeni dövrün mədəniyyəti, özündən əvvəlki sosial-mədəni paradiqmanın tənəzzülünün dərk edilməsindən doğur [1]. Bu zaman, dəyərlərin qiymətləndirilməsində sosial-mədəni yeniliklər mexanizmi kimi kontrkultura özünü necə təzahür edir və nə vaxt, necə hakim mədəniyyətə qarşı yeni mədəniyyət yaranır kimi suallar qarşıya çıxır. Kontrkultura fenomeninə düzgün yanaşmamız, məsələnin tarixi və fəlsəfi əhəmiyyətini,onun funksiyasını və mədəni inkişafını dərindən  anlamağa   kömək edəcəkdir.
Bildiyimiz kimi, ABŞ-nın bütövlükdə tərbiyə sistemi, yəni, ailə, məktəb, kilsə, kütləvi informasiya vasitələri böyüməkdə olan yeni nəsldə “xoşbəxt təfəkkürün” inkişafına yönəldilmişdir. Belə ki, cəmiyyətdə  gənclərə nailiyyət qazanmağın, həyatı sevinclə və şərəflə yaşamağın yolları, müstəqillik, vətənpərvərlik, vətəndaşlıq qüruru və sahibkarlıq kimi xüsusiyyəytlər aşılanması hər kəsə məlumdur. Orta təbəqəyə aid olan amerika ailəsi  öz övladlarını liberal, demokratik ruhda tərbiyə etməyə çalışır. Belə bir cəmiyyətdə  gəncləri sevirlər və gəncliyi həyatın “qızıl çağı” adlandırırlar. Lakin, əfsuslar olsun   ki, müvəffəqiyətin təşviqi və real həyat heç də üst-üstə düşməyə bilər. Hər bir insan, xüsusi ilə gənc yaşlarında, qarşısına məqsədlər qoyur və hədəflərinə doğru irəliləyir. Əlbəttə ki, bu yolda təzadlı, bəzən isə aşılmaz maneələrə rast gəlirlər. Əgər insan qarşısına qoyduğu hədəfə çatmırsa,cəmiyyətdə özünə arzuladığı yeri tuta bilmirsə bax bu zaman onun ümidləri puç olur və beləliklə də “bədbəxt təfəkkür” formalaşır. Məlum məsələdir ki, bu tip hallar əsəb pozuntuları və ağır ruhi travmalara belə gətirib çıxardır. Bu dövrün ən perspektivli gənci haqqında belə Yulina N.A. yazır: “Gələcəkdə ən mötəbər təbəqədə peşəkar hazırlıq keçən ali məktəb tələbələrini, zənci işçi gəncləri ilə müqayisədə kiçik masştablı işsizlik gözləsə də, onları öz karyeralarında yüksəlmək üçün daha nəhəng  rəqabət gözləyir [2, 62]”
2-02-2020, 12:10 Məqalənin davamı
A.S.PUŞKİNİN “PEYĞƏMBƏR” ŞEİRİNDƏ İSLAM MOTİVLƏRİ

Müəllif: Sevinc Ağadin qızı Bağırova 

Açar sözlər: A.S.Puşkin, “Peygəmbər” şeiri, Şərq motivləri, islam motivləri, Şərq-Qərb
Key words: AS Pushkin, “The Prophet” Poetry, Oriental Motives, Islamic Motives, East-West
Ключевые слова: А.С.Пушкин, стихотворение «Пророк», восточные мотивы, исламские мотивы, Восток-Запад

Rus romantik oriyentalizminin nümunələri rus ədəbiyyatın klassik prinsiplərini qorumaqla Şərq-Qərb mental sistemlərinin sintezini ifadə edir. Şərq motivləri ilə aşılanmış belə mətnlərin təhlili, bir tərəfdən, rus oriyental romantizminin səciyyəvi tipoloji  xüsusiyyətlərini, digər tərəfdən isə müsəlman mentallığının bütövlükdə rus ədəbiyyatına təsirini öyrənməyə imkan verir. Rus oriyental romantizminin ən dəyərli nümunələri, fikrimizcə, “Şərq-Qərb sintezi”nin ən parlaq nümunələridir.  Bu isə, yalnız iki poetik ənənənin çulğaşmasını deyil, həm də mahiyyətcə qovuşnasını ehtiva edir. Tədqiqatçı Y.M.Vereşaginanın fikrincə, bu hadisə “müəyyən milli mədəniyyətdə yetişmiş insanın digər mədəniyyətin fakt, dəyər və normalarının bir hissəsini əxz etməsindən” ibarətdir. [1, s.11]. Lakin, Şərq-Qərb sintezi iki mədəni-mənəvi ənənənin eyniləşməsi anlamına da gəlmir. Yəqin ki, bu A.S.Puşkin, M.Y.Lermontov, N.Qumilyov, İ.Bunin və digər müəlliflərin oriyental əsərlərində fərqli ideyaların və rəmzlərin bir mətndə birləşməsindən söhbət gedə bilər. Tədqiqatçı Y.E.Proxorova bu tipli əsərlərin təhlili üçün, fikrimizcə, dəyərli ola biləcək çoxpilləli modeli müzakirəyə təqdim edir. O, hesab edir ki, rus romantik şairləri ilkin olaraq Şərq fəlsəfəsinə aid kodları qavrayıblar. Növbəti mərhələ isə bilavasitə Şərq fonuna dalmaqdır. Üçüncü mərhələdə Şərq aləmi ilə yaxından tanışlıq baş verir. Bu, müsəlman mühitini obrazlı şəkildə canlandırmaq, milli ənənə və inanclarla assosiativ əlaqələrdir. Nəhayət, bu üç faza sonuncu mərhələdə “iki mədəniyyət və müvafiq olaraq fərqli mental sistemlərin qarşılıqlı təsirinə yol açır” [2, s.106]. Eyni zamanda, tədqiqatçı birinci, “təmas” fazasında mədəni stereotiplərin tutuşdurulmasından, ədəbi tənqiddə Şərq mədəni reallıqlarının bir qədər sxematik istifadəsinin vurğulanmasından çıxış edir. İkinci mərhələdə müəllif müsəlman mədəniyyətinin əsaslarına yiyələnməyə çalışır. Lakin, bu mərhələdə bilikləri səthi və bəzi hallarda primitiv olur. Eləcə də müəllifin mövzusuna uyğun birtərəflilik də izlənir. Üçüncü, əsas və həlledici mərhələdə romantik ədib müsəlman mədəniyyətinin və islam dininin, Quran mətninin mahiyyətinə dalır. Bu mərhələdə artıq müəllif yeni dəyərlər məcmusunu və rəmzlərin anlamını dərk etməyə başlayır.  Nəhayət, sonuncu mərhələdə “qarşılıqlı təsir” baş verir və yeni dəyərlər məcmusunun daxilən əxz olunması və mənimsənilməsi baş verir (F.M.Dostoyevskinin Puşkin haqqında “bu müsəlman deyilmi?” sualını xatırlayaq). Müəlliflər əsərlərində sanki doğma mühitini, özünün də daxil olduğu ortaq mənəvi aləmi təsvir və tərənnüm edir.
2-02-2020, 12:05 Məqalənin davamı
ХУЛИО КОРТАСАР – ЖЕМЧУЖИНА ЛАТИНОАМЕРИКАНСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

Müəllif: Лятафет ЯшаровнаЗейналлы

Ключевые слова: латиноамериканская литература, Кортасарский герой, игра 
Açar sözlər: Latın Amerikası ədəbiyyatı, Kortasar qəhrəmanı, oyun
Key words: Latin American literature, Cortazarian hero, playful maner 

Развитие латиноамериканской литературы имело свой, субъективный, опыт. Она не могла полностью развиваться ни на основе фольклора индейцев в силу языкового барьера, ни на основе испанской литературы – в силу отличий отраженной в ней действительности и испанского сознания. Однако, латиноамериканская литература формировалась, используя опыт как испанской, так и других европейских литератур, переиначивая этот опыт, вырабатывая собственный стиль и язык. Инверсия, парафраз, интерпретация европейской традиции являют собой основу латиноамериканской литературы. Более того, влияние латиноамериканской культуры на испанскую было отмечено в Кэмбриджской истории испанской литературы: «В то же время влияние латиноамериканского романа, которое возросло в 1960-х, всё ещё было очень сильным. Без этого влияния, прямого или непрямого, нелегко объяснить успех таких работ как, «Сага-полёт Х.Б.», 1972, Гонзало Торредо Бальэстера и «Глаз кошки Агаты», 1974, Хосе Мануэля Кабальэро Боналда» [1, p. 691].
2-02-2020, 12:01 Məqalənin davamı
MİR CƏLAL HEKAYƏLƏRİ ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQDA

Müəllif: Ayşən Əsəd qızı Sadıqlı

Açar sözlər: Mir Cəlal, Azərbaycan ədəbiyyatı, hekayə janrı, ədəbiyyatşünaslıq, görkəmli nasir
Key words: Mir Jalal, Azerbaijani literature, history of literature, story genre, literary criticism, distinguished prose-writer
Ключевые слова: Мир Джалал, Азербайджанская литература, жанр рассказа, литературоведение, выдающийся прозаик

Əlli illik yaradıcılıq fəaliyyətində görkəmli nasir kimi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində layiqli və şərəfli yer tumuş Mir Cəlal Əli oğlu Paşayev (1908-1978) müasir Azərbaycan hekayəsinin ən yaxşı nümunələrini yaratmışdır. O, hekayə janrının inkişafında və formalaşmasında xüsusi xidmətləri olan sənətkarlarımızdandır. Mir Cəlalın hekayələri həyati problemlər qaldıran, mənəvi-əxlaqi və ictimai-sosial məsələlər əks etdirən oxunaqlı, məzmunlu, tərbiyəvi əsərlərdir. Məqalədə Mir Cəlalın hekayələri ilə bağlı yazılmış əsərlərə, monoqrafiyalara nəzər salınır. O, cümlədən, Y.İsmayılov “Mir Cəlalın yaradıcılığı” (2010), Cəfər Xəndan “Mir Cəlal” (1958), Ramiz Dənizin “Qəlblərdə yaşayan Mir Cəlal” (2008) və s. əsərlərindən bəhs olunur. 
2-02-2020, 11:57 Məqalənin davamı
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘДЕБИЕТ ТЕОРИЯСЫНЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ

Müəllif: Роза Жұмабайқызы Есбалаева

Кілт сөздер: тарихи роман, сюжет, идея, поэтика, әдебиет теориясының мәселелері
Key words: historical novel, plot, idea, poetry, literature theory issues
Ключевые слова: исторический роман, сюжет, идея, поэзия, проблемы теории литературы.

Әдебиет майданына ғасырдың елуінші жылдары араласып, сын саласын өркендетуге сүбелі үлес қосқан, әсіресе қазақ романының қалыптасу, даму жолдарын зерттеуде соны серпін танытқан, қазақ фольклорына жаңаша көзқараспен қараудың тың үлгісін көрсеткен іргелі ғалым әдебиетшілік өнерді қоғам ісіне белсене араласумен, көп адам тілінің ұшында тұрса да айта алмайтын ұлтқа, оның өсіп-өркендеуіне қатысты зәру мәселелерді қалам ұшына алумен тығыз ұштастыра білген ғалымдар қатарында Р.Бердібай есімі ерекше аталады. Ғалымның бұл бағытта жүргізіп келе жатқан еңбегін «Р. Бердібай феномені» десек жарасады. Өйткені күреске толы саналы ғұмырында мыңнан астам мақала, отыздан астам кітап жазған ғалым шығармаларының басым көпшілігі ұлт мүддесі мен әдебиеттанудың іргелі мәселелеріне арналады.
2-02-2020, 11:52 Məqalənin davamı
ПОЭТИКА ЖЕНСКОГО ПОРТРЕТА В ПРОЗЕ О. СЛАВНИКОВОЙ

Müəllif: Фидан Магеррам гызы Мустафаева

Ключевые слова: женская проза, женский образ, произведения О.Славниковой, литературный жанр, психологизм
Açar sözlər: qadın nəsri, qadın obrazı, O.Slavnikovanın əsərləri, ədəbi janr, psixologiya
Key words: female prose, female image, works by O.Slavnikova, literary genre, psychologism

Литературный портрет является одним из основных средств описания, который непосредственно связан с воплощением образа человека в художественной литературе. Следует отметить, что в литературоведении отсутствует конкретное толкование термина «литературный портрет». С одной стороны это жанр художественной прозы, а с другой – средство характеристики того или иного персонажа.
«Литературный портрет» как художественный приём представляет собой интерпретацию внешней и внутренней составляющей человеческой индивидуальности. Такой вид портрета может рассматриваться в двух аспектах: содержательном и техническом. В содержательном аспекте речь идёт о характеристике героя, определении его бытового, социального и психологического «содержания». В свою очередь технический аспект заключается в выражении авторской индивидуальности, в визуализации образа героя, которая выражается в специфичной «технике портретирования» характерной для творчества каждого писателя.
2-02-2020, 11:48 Məqalənin davamı
ДЕТСКАЯ ЛИТЕРАТУРА КАК СПЕЦИФИЧЕСКАЯ ЧАСТЬ ОБЩЕЙ ЛИТЕРАТУРЫ

Müəllif: Севда Нуреддин гызы Исмайлова

Ключевые слова: детская литература, ребенок, дошкольник, воспитательная функция, сказки, детское сознание
Açar sözlər: uşaq ədəbiyyatı, uşaq, məktəbəgədər, tərbiyəvi funksiya, uşaq şüuru
Key words:children's literature, child, preschooler, educational function, fairy tales, children's consciousness

Одним из спорных моментов в истории русской литературы и современного литературоведения является вопрос о понятии «детской литературы». Вопрос о статусе детской литературы достаточно долго был открытым. В СССР в 1970-х годах на страницах журнала «Детская литература» велась дискуссия на эту тему. 
Отсчет русской детской литературы ученые предлагают   вести со второй половины XVIII века, от аллегорических сказок Екатерины Великой или от журнала Николая Новикова «Детское чтение для сердца и разума», однако здесь возникновение детской литературы отнесено к XVI веку – к публикации в 1574 году первой русской азбуки с ее обращением специально к детям. Долгое время детские книги использовались в первую очередь в учебно-воспитательном процессе, и важной была при этом роль православной церкви. Поначалу собственно художественная литература занимала скромное место среди книг для детей, и только начиная с 1820-х годов она делалась постепенно все более заметной. При этом детская литература следовала примеру «взрослой», а именно материал для чтения распространялся главным образом через журналы. Возникновение периодических изданий отражает рост количества читателей, что весьма примечательно для страны, где неграмотность была общим явлением и школьная система развивалась медленно. 
2-01-2020, 16:55 Məqalənin davamı
З.АХМЕТОВ ЖӘНЕ ДУЛАТ БАБАТАЙҰЛЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

Müəllif: Тоты Иманқызы Көшенова

Түйінді сөздер: ұлттық әдебиет, зерттеу, әдеби мұра, шығармашылық
Key words: national literature, research, literary heritage, creativity
Ключевые слова: национальная литература, исследования, литературное наследие, творчество

Аса көрнекті әдебиеттанушы ғалым, академик З.Ахметовтің артында қалған ғылыми мұраларын бірнеше бағыттарға бөліп қарастыруға болады. Мақаламызды ғалымның зерттеулеріндегі Дулат Бабатайұлы шығармашылығына арнағандықтан осы бағытта жазған ғылыми еңбектеріне тоқталуды жөн көрдік. Ғалымның қазақ әдебиеті тарихындағы қайталанбас тұлға Дулат Бабатайұлы шығармашылығына арнап жазған еңбектерінің орны өзгеше. Ғалымның еліміз егемендік алғаннан кейін қазақ әдебиеті тарихына жаңаша көзбен қарап, әдеби үрдіс пен оның көрнекті өкілдері жайлы тың пайымдаулар мен түбегейлі теориялық тұғырнама жасап, методологиялық жаңа бағдар алуына себеп болуын арнайы атап өткен жөн. Қазақстанның рухани мәдениеті мен әдебиетінің өркендеуіне өзіндік үлесін қосқан ғалымның осы орайдағы жаңа ойлары, тың ғылыми тұжырымдары жас зерттеушілерге жаңа бағдар сілтегені де сөзсіз. 
2-01-2020, 16:43 Məqalənin davamı
Р.БЕРДІБАЙҰЛЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІ

Müəllif: Дудариша Сартбаева

Кілт сөздер: Балалар әдебиеті, Р.Бердібай,жанр, балалар поэзиясы, балалар прозасы. 
Key words: children's literature, R. Berdibay, genre, children's poetry, children's prose.
Ключевые слова: детская литература, Р. Бердибай, жанр, детская поэзия, детская проза.

Балалар әдебиеті туралы анықтама бергенде, балалар әдебиеті— балаларға арналып жазылған әдеби шығармалар. Сондай-ақ, арнайы балаларға арналып жазылмағанымен, олардың ойлау, түсіну қабілетіне, талғамына, арман-қиялына әсер етіп, өзіне балаларды тартатын көркем шығармаларды да Балалар әдебиеті қатарына жатқызуға болады. Балалар әдебиеті — сөз өнерінің арналы бір саласы. Әдебиеттің бұл түріне жататын шығармалар оқиғасының қызықты да тартымдылығымен, композициясының ширақтығымен ерекшеленеді. Тілі жеңілкөркемтүсінікті,айқын әрі әсерлі болуы тиіс. Балалар әдебиетінің негізгі мақсаттары: жас буынның сана-сезімін оятып, ақыл-ойын дамыту, оларды адамгершілікке, отансүйгіштікке, т.б. ізгі мұраттарға баулу, деп түсінік беріледі. Бірақ біздің мақаламыз, балалар шығармашылығы емес, балалар әдебиетінің мәселелерінің Р.Бердібай зертеулерінде көрініс табуы жөнінде болмақ.
2-01-2020, 16:35 Məqalənin davamı
SƏMƏD VURĞUNUN “AZƏRBAYCAN” ŞEİRİNİN POETİK TƏHLİLİNƏ DAİR

Müəllif: Rəşid Əmənulla oğlu Fətəliyev

Açar sözlər: Səməd Vurğun, “Azərbaycan” şeiri, Vətən, vətənpərvərlik
Key words: Samad Vurgun, “Azerbaijan” Poetry, Homeland, Patriotism
Ключевые слова: Самед Вургун, стихотворение «Азербайджан», Родина, патриотизм

Bəzən yazıçılar, şairlər elə bil irəlicədən duyurmuşlar kimi, əsərlərində öz gələcək talelərini üstüörtülü şəkildə əks etdirmişlər. Çox ehtimal ki, S.Vurğun da öz gələcək taleyinin bəzi cizgilərini "Azərbaycan" şeirində qeyd etmişdi. Şeirin dördüncü bəndində o, saçlarına vaxtsız dən düşməsindən və gələcəkdə qınanılmasından söz açmışdı. Bu şeiri 28 yaşı olan şair niyə belə yazmalıydı, onu narahat edən nə idi? Maraqlıdır, nədən onun bu ən məşhur şeiri məhz 22 bənddən ibarətdir? Cəmi 50 il yaşayan həssas şair bəlkə bu şeirlə, sövqi-təbii olaraq, qalan 22 illik ömrünün gizli işarəsini, şifrəsini vermişdi? Bu təsadüfdür, yoxsa mistika? – demək çətindir. Rəqəmlərlə bağlı hər hansı inancım olmasa da, burada düşündürücü məqamların varlığı mümkündür. Əminəm ki, onun yaradıcılığında sirləri açılmamış hələ çox laylar var, amma təqdim olunan yazının məqsədi, bu bənzərsiz şeirə bir qədər fərqli rakursdan baxıb, onu təbiət mütəxəssisinin gözü ilə incələməkdir.
2-01-2020, 16:18 Məqalənin davamı
Öncəki 1 2 3 4 5 6 7 Sonrakı
Ünvan: AZ1073. Bakı ş., Yasamal r-nu,
              Mətbuat pr., 529-cu məhəllə “Azərbaycan” nəşriyyatı, 6-cı mərtəbə
Tel.:    (+994 12) 510 63 99
Mob.: (+994 50) 209 59 68
           (+994 55) 209 59 68
www.aem.az
E-mail: [email protected]