DOI: https://doi.org/10.36719/XXXX-XXXX/2/5-9
XIX əsr Azərbaycan satirasının bədii dili: janr-üslub transformasiyaları və sosiolinqvistik aspektləri
Səkinə Bayramova 
Xülasə. Məqalədə XIX əsr Azərbaycan satirik poeziyasının dil və üslub parametrləri tənqidi realizm və maarifçilik kontekstində araşdırılır. Tədqiqatda struktur-semantik təhlil, funksional üslubiyyat və müasir dilçilikdə tətbiq edilən tənqidi diskurs analizindən istifadə olunmuşdur. Tədqiqatın əsas məqsədi klassik Şərq poetikasından canlı xalq dilinə keçid mərhələsinin lingvistik mexanizmlərini müəyyən etməkdir. Bu məqsədlə Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani, Baba bəy Şakir və digər görkəmli sənətkarların yaradıcılığı əsasında ərəb-fars tərkiblərinin zəifləməsi, canlı xalq danışıq dilinin poeziyaya daxil olması və fərdi üslub elementlərinin formalaşması prosesi təhlil edilmişdir. Tədqiqatın metodologiyasını struktur-semantik, funksional-üslubi və tənqidi diskurs analizi metodları təşkil edir. İşin elmi yeniliyi satirada ənənəvi bədii qəliblərin parodiyaya uğradılması və sosial-tənqidi ritorikanın linqvo-poetik süzgəcdən keçirilməsi ilə şərtlənir. Nəticədə müəyyən olunmuşdur ki, XIX əsr satirik şeirinin dil sistemi poetik dilin demokratikləşməsində, publisistik və dialoji dinamizmin artmasında, həmçinin XX əsrin əvvəllərində formalaşan Molla Nəsrəddinçi satira məktəbinin dil-üslub bazasının yaranmasında fundamental keçid mərhələsi rolunu oynamışdır. Əldə edilən tapıntılar Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi təkamülünü öyrənmək baxımından mühüm sosio-linqvistik mənbədir.
Açar sözlər: Azərbaycan satirik poeziyası, XIX əsr, dil-üslub, tənqidi realizm, linqvo-poetika, diskurs