DOI: https://doi.org/10.36719/2789-6919/47/20-25
Zəhra İslamova
Bakı Dövlət Universiteti
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
https://orcid.org/0000-0002-9530-4263
zahraislamova@bsu.edu.az
Bakı və ətrafında orta əsrlərə aid vəqf əmlakları
Xülasə
Bu məqalədə XIII–XVII əsrlərdə Bakı və ətrafında yerləşən vəqf əmlaklarının dini, sosial və iqtisadi funksiyaları araşdırılır. Tədqiqat, Şirvanşahlar və Səfəvilər dövründə formalaşmış vəqf sisteminin yerli ziyarətgahların – Əlibaba, Nardaran, Pirşağı və Mərdəkan pirlərinin, Əbu Səid Abdal Bakuyi, Seyyid Yəhya Bakuyi və Şeyx Molla Yusif Müskürünün türbə və zaviyələrinin – maliyyələşdirilməsindəki rolunu təhlil edir. İslam hüququndakı vəqf anlayışı, Şirvanşahlar dövründə həm dini legitimliyin gücləndirilməsi, həm də ictimai rifahın təmin olunması üçün geniş tətbiq olunmuşdur. Məqalə, fərman və kitabələrə əsaslanaraq vəqf əmlaklarının torpaq, bağ, su mənbəyi, nəzir və neft quyuları kimi müxtəlif formalarda mövcud olduğunu və mütəvəllilik institutunun bəzən irsi xarakter daşıdığını göstərir. Əbu Səid Abdal Bakuyinin neft gəlirləri ilə maliyyələşən vəqfi, dini və sosial müstəqilliyi ilə seçilir. Seyyid Yəhya və Şeyx Molla Yusifin vəqfləri isə təriqət yönümlü dini-tədris məqsədlərə xidmət etmişdir. Məqalədə həmçinin bu abidələrin müasir vəziyyəti, dövlətin dini-mədəni irsə qayğısı və turizm potensialı da dəyərləndirilmişdir. Bu araşdırma, Azərbaycanın İslam mədəniyyəti və Şiə kimliyinin tarixi əsaslarını anlamağa mühüm töhfə verir və orta əsrlərdə vəqf institutunun regional xüsusiyyətlərini işıqlandırır.
Açar sözlər: vəqflər, Şirvanşahlar, Səfəvilər, İslam mədəniyyəti, dini memarlıq