Altayşünaslıq kontekstində Azərbaycan və yapon dillərində fonetik və morfonoloji paralellər: genetik interpretasiyanın məhdudiyyətləri
Oqtay Cəlilbəyli 
Xülasə. Bu məqalə Altay nəzəriyyəsi və daha son dövrdə Transavrasiya yanaşması çərçivəsində Azərbaycan türkcəsi ilə yapon dili arasında fonetik və morfonoloji uyğunluqları araşdırır. Tarixi-müqayisəli yanaşma əsasında aparılan tədqiqat Altay hipotezinin inkişaf mərhələlərini – Ramstedt və Poppenin əsaslandırıcı işlərindən başlayaraq, rus elmi ənənəsində Syromyatnikov, Starostin və Dybo tərəfindən irəli sürülmüş töhfələrə qədər — yenidən nəzərdən keçirir, eyni zamanda, Transavrasiya modeli kimi müasir yanaşmaları da müzakirəyə cəlb edir. Aparılan təhlil göstərir ki, hər iki dil bir sıra struktur oxşarlıqlar nümayiş etdirir; bunlara aqqlütinativ morfologiya, şəkilçi zəncirlənməsi və feilin qrammatik strukturda mərkəzi rolu daxildir. Bununla yanaşı, fonetik və morfonoloji səviyyələrdə mühüm fərqlər də müşahidə olunur: Azərbaycan türkcəsi sistemli sait harmoniyası, şəxs-kəmiyyət göstəriciləri və vurğuya əsaslanan prosodiya ilə xarakterizə olunduğu halda, yapon dili moraik quruluş, ton-vurğu, şəxs-kəmiyyət kateqoriyalarının olmaması və sinif əsaslı morfonoloji alternasiyalar ilə seçilir. Nəticələr göstərir ki, bu cür paralellər analitik baxımdan dəyərli olsa da, təkbaşına genetik qohumluğun qəti sübutu kimi qəbul edilə bilməz. Geneoloji əlaqələrin müəyyənləşdirilməsi üçün daha etibarlı meyarlar — müntəzəm səs uyğunluqları, əsas leksik fonda sabit koqnat sistemləri, ortaq qrammatik morfemlər və alınmaların sistemli şəkildə istisna edilməsi — həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Açar sözlər: Altay nəzəriyyəsi, Transavrasiya hipotezi, Azərbaycan türkcəsi, yapon dili, fonetika, morfonologiya, müqayisəli-tarixi dilçilik, genetik qohumluq