DOI: https://doi.org/10.36719/2663-4619/117/9-13
Sevinc Kərimova
Bakı Slavyan Universiteti
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
https://orcid.org/0009-0003-5061-8968
sevinc.karimova.1985@mail.ru
Ara söz və ara cümlələrə kommunikativ və pradiqmatik yanaşma
Xülasə
Müasir tədqiqatçılar kommunikativ kateqoriyanın ən vacib ünsürlərindən olan modallıq kateqoriyasını ön plana çəkir və ara cümlələri (konstruksiyaları) onların ən başlıca ifadə imkanı kimi göstərirlər. Tədqiqatçıların bu sahəyə - sintaksisin kommunikativ aspektdən öyrənilməsinə marağı müasir dildə ekstralinqvistik faktorlara önəm verməklə əlaqələndirirlər.
Bu istiqamət bir sıra dilçilik sahələrində olduğu kimi modallıq məsələsində də aktuallıq kəsb etməyə başlamışdır. Söz və cümlələrin funksional imkanları ilk baxışdan məhdud görünsə də, funksional üslubi xüsusiyyətləri olduqca genişdir. “Bunlar öz funksiyasına görə fərqlənərək iki növə ayrılır: a) ara konstruksiyalar; b) əlavə konstruksiylar”. Onların xüsusiyyətləri genişlənmiş cümlənin sintaqmatik cəhətdən digər komponentləri ilə bərabər öyrənilir, müqayisə edilərək qarşılaşdırılır. Bunların içərisində xitablarla, nidalarla yanaşı qoşulma konstruksiyalara çox rast gəlinir. Qoşulma konstruksiyaların öyrənilməsi həm də mürəkkəb cümlələrin təsnifi üçün də əhəmiyyətlidir.
Belə ki, qoşulma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlə, qoşulma budaq cümləsinin tədrisi zamanı əksər hallarda qoşulma konstruksiyalar vurğulanır, onları fərqləndirməyin üsulları qeyd olunur. Ara sözlər, cümlələr, ara konstruksiyalar, qoşulma konstruksiyaları, xitablar bir sıra xüsusiyyətlərinə görə bir-birinə çox bənzəyən, yaxud da sinonim ifadələr olan, bəziləri isə tamamilə fərqlənən bu vahidləri birləşdirən cəhət aid olduğu cümlə mühitində sintaktik cəhətdən əlaqələnməməklərinə baxmayaraq, məna formal baxımından cümlədə olub sintaktik baxımından cümlədən kənar olur, daxili mənanın ifadəsində iştirak edə bilməyir, amma daxili mənaya kənardan münasibət bildirir, məna çaları yaradır.
Açar sözlər: ara söz, ara cümlə, kommunikativ kateqoriya, modallıq kateqoriyası, qoşulma konstruksiyası