Azərbaycanın şimal bölgələrində tumlu meyvə bitkiləri üzərində aparılmış genetik tədqiqatların nəticələri
Nəzakət Hüseynova 
Xülasə. Bu tədqiqat Azərbaycanda dağlıq bölgələrdə geniş yayılmış yerli və introduksiya olunmuş meyvə bitkisi sortlarının genetik müxtəlifliyinin öyrənilməsinə, onların mövcud vəziyyətinin təhlilinə, biomorfoloji xüsusiyyətlərinin araşdırılmasına, molekulyar markerlər vasitəsilə identifikasiyasına və genetik qohumluq dərəcəsinin müəyyən edilməsinə həsr edilmişdir. Sortlar arasında genetik oxşarlıq dərəcəsi klaster analizi əsasında qiymətləndirilmişdir. Genofondun genotipik qiymətləndirilməsi hibridoloji analiz, xromosomların differensial boyanması və PZR (PCR) analizi vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Bağlardan toplanmış meyvə bitkiləri müvafiq normativ tələblərə uyğun olaraq seçilmişdir. Tədqiqat çərçivəsində 14 alma və 15 armud sortunu əhatə edən materialın genetik qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Seleksiya materiallarının genetik müxtəlifliyi altı SSR markeri vasitəsilə təhlil edilmişdir. SSR markerlərinin polimorfizmi hər lokus üzrə iki ilə səkkiz allel arasında dəyişmişdir. Tədqiqatda istifadə olunan SSR markerləri öyrənilən bitki nümunələrinin genotipləşdirilməsi üçün etibarlı vasitə olduğunu təsdiq etmişdir. Bundan əlavə, seçilmiş sortlarda müşahidə olunan yüksək heteroziqotluq göstəricilərinə əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, hibridləşdirmə üçün seçilmiş valideyn cütlükləri genetik baxımdan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirlər. Beləliklə, tədqiq olunan genomların öyrənilməsi və genetik təhlili ən effektiv genlərin müəyyən edilməsinə, becərilən nümunələrin genetik müxtəlifliyinin qorunmasına və genofondun genetik tükənməsinin qarşısının alınmasına imkan verir. Alma və armud kolleksiya nümunələrinin altı SSR markeri əsasında aparılmış kompleks tədqiqatı yüksək heteroziqotluq səviyyəsini aşkar etmiş və bu da valideyn cütlüklərinin yüksək genetik müxtəlifliyə malik olduğunu göstərmişdir. Aparılmış analiz qiymətləndirilən nümunələr daxilində qohumluq əlaqələrinin müəyyən edilməsinə də imkan yaratmışdır. Beləliklə, SSR markerləri əsasında aparılan genetik analiz valideyn formalarının etibarlı qiymətləndirilməsi üçün etibarlı üsul hesab edilə bilər. Becərilən alma və armud sortlarının, eləcə də bu bitkilərin introduksiya olunmuş formalarının genetik müxtəlifliyinin qorunması müasir bağçılıqda yeni sortların yaradılmasının əsas istiqamətlərindən biridir. Yeni sortların yaradılması prosesində müsbət təsərrüfat əhəmiyyətli əlamətlərin optimal kombinasiyasına malik valideyn cütlüklərinin seçilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu xüsusiyyətlər üzrə uzunmüddətli tədqiqatlar seleksiya işlərində istifadə üçün perspektivli sortların müəyyən edilməsinə imkan vermişdir.
Açar sözlər: genotip, genofond, genetik markerlər, seleksiya, klasterləşmə, genetik müxtəliflik