DOI: https://doi.org/10.36719/2706-6185/49/118-124
Tayfun Quliyev
WSB Universiteti
magistrant
https://orcid.org/0009-0005-6190-8623
tayfunguliyev@outlook.com
Blokçeyn Miqyaslılıq İqtisadiyyatı: Təhlükəsizliyin balanslaşdırılması, mərkəzsizləşdirmə və transaksiya xərcləri
Xülasə
Məqalə blokçeyn texnologiyasının təkamülü, problemləri və potensialını “ağıllı sənaye” və rəqəmsal iqtisadi transformasiya kontekstində araşdırır. Əvvəllər kriptovalyutaların yüksəlişi ilə irəliləyən blokçeyn zamanla ilkin həddindən artıq gözləntiləri aşaraq miqyaslana bilmə qabiliyyəti, enerji səmərəliliyi və real tətbiq imkanları baxımından ciddi tənqidlərin obyektinə çevrilmişdir. Tədqiqat bu texnologiyanın mərkəzsizləşməyə əsaslanan fəlsəfəsi ilə sənayedəki real tətbiqləri arasında yaranan ziddiyyətləri vurğulamaqla yanaşı, ona dair mütəxəssis fikirlərini — həm nikbin, həm də skeptik yanaşmaları — təhlil edir.
Məqalə blokçeyn texnologiyasının iqtisadi funksiyalarına — əməliyyatların təsdiqi, tokenləşdirmə və konsensus mexanizmlərinə — fokuslanaraq, bu arxitekturanın tranzaksiya xərclərinin azaldılması və rəqəmsal sistemlərdə yeni etimad formalarının yaradılması baxımından imkanlarını müzakirə edir. Həmçinin, Hyperledger Fabric və Corda kimi “kvazi-blokçeyn” platformalarının meydana çıxması qiymətləndirilir. Bu platformalar tam mərkəzsizliyi qurban versələr də, daha yüksək miqyaslanma və mövcud müəssisə sistemlərinə inteqrasiya baxımından üstünlüklər təqdim edir.
Məqalədə e-Qaimələşdirmə (e-Invoicing), təchizat zəncirinin maliyyələşdirilməsi və blokçeyn texnologiyasının Nesnələrin İnterneti (IoT) və Süni İntellektlə birləşməsi kimi əsas tətbiq sahələri analiz olunur. Bu nümunələr blokçeyn texnologiyasının əməliyyatların optimallaşdırılması, şəffaflığın artırılması və institusional innovasiyaların dəstəklənməsi üçün potensialını nümayiş etdirir. Məqalənin nəticəsinə görə, blokçeyn rəqəmsal şəxsiyyət və mərkəzsiz dəyər mübadiləsi üçün ümidverici imkanlar təqdim etsə də, onun uzunmüddətli təsiri yalnız yüksək performanslı, sərfəli və miqyaslana bilən sistemlərin inkişaf etdirilməsi, həmçinin bu sahədə texnoloji və sosial-iqtisadi tədqiqatların davam etdirilməsi ilə təmin edilə bilər.
Açar sözlər: Blokçeyn texnologiyası, ağıllı sənaye, tranzaksiya xərcləri, tokenləşdirmə, mərkəzsiz sistemlər, rəqəmsal şəxsiyyət, e-Qaimələşdirmə, təchizat zəncirinin maliyyələşdirilməsi, miqyaslana bilmə, rəqəmsal transformasiya, institusional innovasiya, paylanmış reyestr