DOI: https://doi.org/10.36719/2789-6919/56/184-188
Səməd Ramazanov
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti
magistrant
https://orcid.org/0009-0003-6597-456X
samed.z.ramazanov@gmail.com
Blokçeyn texnologiyasının köməyi ilə tranzaksiyaların mühafizəsi
Xülasə
Tədqiqat mərkəzləşdirilməmiş şəbəkələrdə tranzaksiyaların təhlükəsizliyini və bütövlüyünü təmin edən əsas mexanizmlərin hərtərəfli təhlilinə həsr edilmişdir. Rəqəmsal iqtisadiyyatın sürətli inkişafı fonunda ənənəvi mərkəzləşdirilmiş maliyyə sistemləri kiberhücumlar, icazəsiz giriş və məlumatların saxtalaşdırılması riskləri ilə getdikcə daha çox üzləşir ki, bu da blokçeyn texnologiyasının tətbiqini aktuallaşdırır. Məqalədə heşləşdirmə alqoritmləri (SHA-256) və elliptik əyrilərə əsaslanan rəqəmsal imza mexanizmləri kimi tranzaksiyaların qorunmasının baza kriptoqrafik prinsipləri ətraflı şəkildə nəzərdən keçirilir. Tranzaksiyaların təsdiqlənməsində və şəbəkənin “51% hücumu” və ikiqat xərcləmə (double-spending) problemindən qorunmasında Proof-of-Work (PoW) və Proof-of-Stake (PoS) daxil olmaqla, konsensus alqoritmlərinin rolu dərindən araşdırılır. Tədqiqatda aktivlərin avtonom marşrutlaşdırılmasını təmin edən, lakin eyni zamanda yeni zəifliklər sinfi yaradan smart-müqavilələrin təhlükəsizlik arxitekturasına xüsusi diqqət yetirilmişdir. Tədqiqat zamanı blokçeyn sistemlərinin və ənənəvi verilənlər bazalarının təhlükəsizlik arxitekturasının müqayisəli təhlili aparılmışdır. Yekun hissədə texnologiyanın inkişafının strateji vektorlarına, o cümlədən kvant hesablamaları təhlükəsini zərərsizləşdirmək üçün post-kvant kriptoqrafiya metodlarının tətbiqinə və qlobal normativ-hüquqi bazanın uyğunlaşdırılması zərurətinə diqqət yetirilir. Təklif olunan konsepsiyalar rəqəmsal ödəniş sistemlərinin uzunmüddətli makroiqtisadi sabitliyinin təmin edilməsi üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir.
Açar sözlər: blokçeyn, tranzaksiyaların mühafizəsi, kriptoqrafiya, konsensus alqoritmləri, smart-müqavilələr, mərkəzləşdirilməmiş sistemlər, kiber təhlükəsizlik