Cədid maarifçiliyi və özbək təhsil mədəniyyətinin inkişafı: Sinergetik interpretasiya
Musurmonqul Sattorov 
Xülasə. Məqalədə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Türküstanda formalaşmış cədid maarifçiliyi özbək təhsil mədəniyyətini dəyişdirən mürəkkəb islahat hərəkatı kimi sosial-fəlsəfi baxımdan təhlil olunur. Tədqiqat cədidlərə formal sinergetika nəzəriyyəsi aid etmir; sinergetikadan məktəb, dərslik, mətbuat, teatr, ədəbiyyat, dil islahatı, əxlaqi tərbiyə və milli şüur arasındakı qarşılıqlı əlaqəni izah edən retrospektiv analitik çərçivə kimi istifadə edir. Tarixi-məntiqi təhlil, müqayisə, sintez və sistemli şərh metodları Abdulla Avloni, Mahmudxoca Behbudi, Əbdürauf Fitrət və Beqali Qasımovun əsərlərinə, həmçinin Hermann Haken və İlya Priqojinin nəzəri yanaşmalarına tətbiq olunur. Nəticələr yeni üsul məktəblərinin daha geniş maarifçilik şəbəkəsində təşkilatlandırıcı mərkəz rolunu oynadığını, mətbuat və teatrın isə islahatçı ideyaların sosial qruplar arasında yayılmasını gücləndirdiyini göstərir. Cədid modernləşməsi dünyəvi bilik, mənəvi tərbiyə, milli dil və mədəni yaddaşı vahid sistemdə birləşdirmişdir. Sinergetik şərh yalnız evristik model kimi tətbiq edildikdə elmi cəhətdən əsaslıdır. Bu yanaşma cədid irsinin müasir təhsil modernləşməsi, tənqidi düşüncə və milli dəyərlərlə ümumbəşəri biliklərin məsuliyyətli uzlaşdırılması baxımından əhəmiyyətini də aydınlaşdırır.
Açar sözlər: cədidçilik, maarifçilik, sinergetika, təhsil mədəniyyəti, milli oyanış, yeni üsul məktəbi, modernləşmə, özünütəşkil, milli kimlik, tənqidi düşüncə