Demoqrafik-etnik dəyişikliklər kontekstində Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlı əhalinin təhsil vəziyyəti (XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəli)
Səidə Quliyeva1 
, Hikmət Əhmədov1* , Elşad Bağırov1
Xülasə. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində Rusiya imperiyasının köçürmə siyasəti nəticəsində İrəvan quberniyasında yerli azərbaycanlı əhalinin etnik üstünlüyü tədricən azalır, köçürülən erməni əhalinin sayı isə artırdı. Məqalədə Rusiya imperiyası dövrünə aid statistik məlumatlar əsasında əhalinin etnik tərkibindəki dəyişikliklər göstərilir, bu dəyişikliklərin fonunda azərbaycanlı əhalinin təhsil imkanlarının necə formalaşdığı araşdırılır, ənənəvi (məktəb, mədrəsə) və dünyəvi təhsil müəssisələrinin (gimnaziya, müəllimlər seminariyası, yeni tipli məktəblər) təhlil olunur. Aparılan tarixi-demoqrafik və müqayisəli-statistik təhlil göstərirdi ki, Qərbi Azərbaycan cəmiyyətində demoqrafik təzyiqə cavab olaraq ikili təhsil modeli — dini məktəb-mədrəsə şəbəkəsi ilə dünyəvi gimnaziya və seminariya şəbəkəsinin paralel fəaliyyəti — formalaşdırmışdır. Bu vəziyyət dilin, dinin və mədəni kimliyin qorunmasını təmin etməklə yanaşı, milli ziyalı təbəqəsinin formalaşması üçün zəmin yaratmışdır. Tədqiqat tarixi-demoqrafik və müqayisəli-statistik təhlil metodlarına əsaslanır. Mənbələr müqayisə edilərək faktlar ümumiləşdirilmiş, tarixi-demoqrafik proseslərin təhsilə təsiri araşdırılmışdır. İmperiya statistikalarında işlədilən “tatar” və “müsəlman” terminləri nəzərə alınaraq, məqalədə müasir “azərbaycanlı” anlayışından istifadə edilmişdir.
Açar sözlər: Qərbi Azərbaycan, İrəvan quberniyası, tarixi demoqrafiya, təhsil tarixi, məktəb və mədrəsə, milli ziyalılar