Dövlət mərkəzli təhlükəsizlikdən vətəndaş dayanıqlılığına: müasir təhlükəsizlik nəzəriyyəsində sosial sabitlik və vətəndaş cəmiyyəti
Şohinurbek Məhəmmədconov 
Xülasə. Müasir təhlükəsizliyi yalnız dövlət ərazisinin müdafiəsi kimi izah etmək kifayət etmir. Məqalədə genişləndirilmiş təhlükəsizlik, sosial sabitlik və vətəndaş cəmiyyəti arasındakı əlaqə konseptual şəkildə araşdırılır. Əsas sual dövlət institutlarının təhlükəsizliyi qeyri-məhdud nəzarətin əsaslandırılmasına çevirmədən cəmiyyəti necə qoruya bilməsidir. Siyasi fəlsəfə, təhlükəsizlik tədqiqatları, insan təhlükəsizliyi və vətəndaş cəmiyyəti nəzəriyyəsinə aid on iki fundamental mənbə strukturlaşdırılmış keyfiyyət təhlili ilə müqayisə edilmişdir. Mənbələr təhlükəsizliyin referent obyekti, təhdid anlayışı, hüququn rolu, vətəndaş iştirakı və azadlığa münasibət üzrə kodlaşdırılmışdır. Təhlil üç əsas keçidi göstərir: ərazi müdafiəsindən çoxölçülü insan müdafiəsinə, statik nizamdan adaptiv sosial sabitliyə və vətəndaş cəmiyyətinin dövlətə xarici tənqidçi kimi qəbul edilməsindən onun ictimai təhlükəsizlik qabiliyyətinin tərkib hissəsi kimi başa düşülməsinə keçid. Bu nəticələr əsasında müdafiə, institusional etimad, mənalı iştirak və uyğunlaşma qabiliyyətindən ibarət dörd həlqəli vətəndaş dayanıqlılığı modeli təklif olunur. Model göstərir ki, məcburetmə imkanları bəzi hallarda zəruri olsa da, davamlı sabitliyi təkbaşına yarada bilməz. Qanunun legitimliyi, hesabatlı institutlar, etibarlı ictimai informasiya və muxtar vətəndaş birlikləri qarşılıqlı şəkildə bir-birini gücləndirir. Nəticədə təhlükəsizlik siyasətinin yalnız təhdidlərin aradan qaldırılması ilə deyil, həm də hüquqları, etimadı və cəmiyyətin risklərə cavab vermək qabiliyyətini qoruması ilə qiymətləndirilməsi təklif edilir.
Açar sözlər: təhlükəsizlik nəzəriyyəsi, sosial sabitlik, vətəndaş cəmiyyəti, insan təhlükəsizliyi, vətəndaş dayanıqlılığı, institusional etimad, qanunun aliliyi