DOI: https://doi.org/10.36719/2663-4619/127/108-114
Qənirə Əsgərova 
Naxçıvan Dövlət Universiteti
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Naxçıvan, Azərbaycan
esgerovaqenire@ndu.edu.az
Günay Ələkbərova
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Naxçıvan, Azərbaycan
elekberovagunay30@gmail.com
Ədəbi dil və dialekt münasibətləri
Xülasə
Dil bir cəmiyyətin mədəni, tarixi və sosial həyatının əsas ifadə vasitəsidir. Ədəbi dil və dialektlər isə bu geniş dil sisteminin iki əsas təzahür formasıdır. Ədəbi dil dilin normativ və sistemləşdirilmiş formasıdır ki, o, təhsil, rəsmi sənədlər, ədəbiyyat və mediada istifadə olunur. Dialektlər isə regionlara və sosial qruplara, fonetik, leksik, sintaktik və üslub xüsusiyyətlərinə xas olan dil faktlarıdır. Ədəbi dil və dialektlər arasında mürəkkəb və dinamik bir münasibət mövcuddur. Tarixi baxımdan dialektlər ədəbi dilin formalaşmasında əsas rol oynayıb. Onlar leksik material, frazeologiya, deyim və folklor nümunələri ilə ədəbi dilin zənginləşməsində böyük rol oynayıb. Digər tərəfdən, ədəbi dil dialektlər üzərində normativ təsir göstərir, onların bəzi elementlərini standartlaşdıraraq ictimai qəbulda olan forma halına gətirir. Sosiolinqvistika baxımından dialektlər və ədəbi dil arasındakı münasibət həm də nüfuz, dəyər və cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmə məsələləri ilə bağlıdır. Dialektlərin ədəbi dilə keçməsi və onların ədəbi üslubda istifadəsi yeni standart formaların yaranmasına səbəb olur ki, bu da dilin canlılığını təmin edir. Ədəbi dil və dialekt münasibətləri həmçinin bölgələrin və mədəniyyətin dil varlığının qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Dialektlər, həm də mədəni və tarixi dil daşıyıcısı kimi qiymətlidir. Buna görə də, ədəbi dildə işlənən dialektlər funksional baxımdan qiymətləndirməlidir. Nəticə etibarilə, ədəbi dil və dialektlər arasında qarşılıqlı təsir prosesi dilin həm standart, həm də bölgələrə xas olan üslublarının tarazlaşdırılmasını təmin edir. Bu münasibətlər dilin zənginliyini qoruyur, sosial və mədəni təzahürləri ədəbi mətndə ifadə etməyə imkan verir, eyni zamanda, cəmiyyətin dil siyasəti və normativ tələbləri ilə uzlaşır.
Açar sözlər: ədəbi dil, dialekt, mədəni təzahür, milli kimlik, mənəvi dəyər