Ev ipəkqurdundan istifadə etməklə əldə edilən texnoloji nəticələr müxtəlif fəsillərdə genotiplər
Lalə Abdullayeva1 
, Arzu Mirzəyeva2* , Güləbatın Hümbətova1 ,
Arzu Məmmədov3 , Seyfalı Qəhrəmanov4
Xülasə. İpəkçiliyin əsas məqsədlərindən biri bol və yüksək keyfiyyətli xam ipək istehsalı olduğuna görə, sınaqdan keçirilən yerli tut ipəkqurdu xətləri (cinsləri) yüksək ipək məhsuldarlığı nümayiş etdirdikdə dəyərli hesab olunur. Bioloji göstəricilər kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını əks etdirdiyi kimi, texnoloji göstəricilər də sənaye istehsalının tələblərinə uyğun olmalıdır. Bu məqsədlə ipəkqurdlarının texnoloji xüsusiyyətləri qiymətləndirilmişdir. Qeyd etmək vacibdir ki, təqdim olunan nəticələr üç il müddətində yaz, yay və payız mövsümlərini əhatə edən və pessimal (əlverişsiz) şəraitdə aparılmış eksperimental tədqiqatlara əsaslanır. İpəkçilikdə texnoloji göstəricilər əsasında əsas məhsuldarlıq meyarı hesab olunan baramalardan alınan xam ipək çıxımı Atlaz 1 cinsi üçün 44,2%, Atlaz 2 cinsi üçün isə 44,3% təşkil etmişdir. Baramaların açılma (çıxma) qabiliyyəti üzrə Atlaz 1 cinsi 88,8% göstərici ilə nisbətən yüksək nəticə göstərmiş, Atlaz 2 cinsi isə 90,3% kimi daha yüksək qiymət nümayiş etdirmişdir. Bir baramadan açılan ipək lifinin uzunluğu Atlaz 1 cinsində 1693 metr, Atlaz 2 cinsində isə 1309 metr olmuşdur. Atlaz 1 cinsi daha nazik və uzun lifə malik olması ilə Atlaz 2 cinsindən fərqlənir, Atlaz 2 cinsinin lifləri isə daha qalındır. Bu xüsusiyyət Atlaz 2 cinsindən alınan ipək sapının keyfiyyət baxımından üstün olduğunu göstərir. Metrik nömrə—sapın naziklik və uzunluq göstəricisi—Atlaz 1 üçün 4422 m/q, Atlaz 2 üçün isə 3700 m/q olmuşdur; bu göstəricinin yüksək olması ipək sapının daha uzun və nazik olduğunu ifadə edir. Atlaz 1 cinsinin lifləri nazik və uzundur, baramaların açılma qabiliyyəti normaldır və xam ipək çıxımı yüksəkdir. Atlaz 2 cinsi isə standart uzunluğa malik daha qalın liflər, yüksək barama açılma göstəricisi və eyni dərəcədə yüksək xam ipək məhsuldarlığı ilə xarakterizə olunur. Seçmə eksperimenti nəticələri göstərir ki, hər iki genotipin pessimal (əlverişsiz) bəslənmə şəraitində saxlanılması daha səmərəlidir. Belə selektiv təzyiq təkcə ipəkqurdlarının texnoloji xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırmır, həm də onların ekoloji uyğunlaşma qabiliyyətini və dözümlülüyünü əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Açar sözlər: seleksiya, cins, yerli tut ipəkqurdu, barama, ipək, texnoloji göstəricilər