Fəlakət risklərinin proqnozlaşdırılmasında maşın öyrənməsi alqoritmlərinin tətbiqi
Mir Ramin Yunusov1* 
, Yalçın Zeynalov2 ,
İbrahim Mazanov3 , Qafur Hüseynov3
Xülasə. Qlobal iqlim dəyişikliyi və mürəkkəb sənaye infrastrukturları tərəfindən daha da kəskinləşən təbii və antropogen təhlükələrin artan kaskadı fövqəladə hallara reaksiya zamanı riyazi-analitik modellərin əsaslı şəkildə yenidən qiymətləndirilməsini tələb edir. Bu tədqiqatın əsas məqsədi fəlakət risklərinin məkan-zaman yayılma dinamikasını təsvir edən xətti və qeyri-xətti riyazi tənlikləri müqayisəli şəkildə qiymətləndirməkdir. Analitik çərçivə dinamik sistemlər nəzəriyyəsini, adi və xüsusi törəməli diferensial tənlikləri, bifurkasiya analizini və kaskad effektlərinin riyazi modelləşdirilməsini tətbiq edir. Analitik praktikalar və ssenari simulyasiyaları göstərir ki, məhdud hadisələr (məsələn, daşqınlar və ya kiçik torpaq sürüşmələri) hallarında xətti avtoreqressiv modellər və sadə diferensial tənliklər kifayət qədər dəqiq və sürətli risk qiymətləndirmələri təqdim edir. Əksinə, kritik infrastrukturun sıradan çıxması ilə müşayiət olunan sürətlə inkişaf edən, mürəkkəb fəlakət ssenarilərində xətti modellər əhəmiyyətli məhdudiyyətlər nümayiş etdirir. Belə asimmetrik risklərin, fəlakətlərin "dönüş nöqtələrinin" (tipping points) və eksponensial məkan-zaman yayılmasının modelləşdirilməsi reaksiya-diffuziya tənliklərinin və əlaqəli qeyri-xətti sistemlərin tətbiqini tələb edir. Nəticələr real dünya dinamikasını əks etdirməkdə xətti modellərin sərhədlərini elmi cəhətdən sübut edir və mürəkkəb fəlakət ssenarilərində qeyri-xətti yanaşmaların aşkar üstünlüyünü təsdiqləyir.
Açar sözlər: maşın öyrənməsi, kaskad effektləri, qeyri-xətti dinamika, riyazi modelləşdirmə, fəlakət riski, diferensial tənliklər, dönüş nöqtələri, böhran vəziyyətlərinin idarə edilməsi