Füzuli dilində ərəb-fars alınmaları və onların Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılması
Elburus Vəliyev 
Xülasə. Məqalədə XVI əsr Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Məhəmməd Füzuli yaradıcılığında işlənən ərəb və fars mənşəli alınma sözlərin funksional xüsusiyyətləri və onların Azərbaycan ədəbi dilinə uyğunlaşma mexanizmləri araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı müəyyən edilmişdir ki, bu leksik vahidlər yalnız sadə dil elementi deyil, eyni zamanda, klassik poetik-estetik sistemin əsas struktur komponentlərindən biri kimi çıxış edir. Məqalədə ərəb və fars mənşəli sözlərin fonetik, morfoloji, sintaktik və semantik səviyyələrdə Azərbaycan türkcəsinə inteqrasiyası geniş şəkildə təhlil edilmiş, onların klassik Azərbaycan ədəbi dilinin zənginləşməsində oynadığı mühüm rol müəyyənləşdirilmişdir. Araşdırma nəticəsində məlum olmuşdur ki, alınma sözlər Füzuli poeziyasında yalnız terminoloji və ya leksik vahid funksiyası daşımır, həm də poetik obrazlılığın, emosional-ekspressivliyin və fəlsəfi düşüncənin formalaşmasına xidmət edir. Eyni zamanda, məqalədə klassik Şərq poetik ənənəsinin Azərbaycan ədəbi dilinə təsiri, türk, ərəb və fars dillərinin qarşılıqlı əlaqələri, çoxdilli ədəbi mühitin formalaşdırdığı poetik model və bu modelin Füzuli dilində təzahür formaları araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı müəyyən edilmişdir ki, Füzuli yaradıcılığında işlənən “eşq”, “hikmət”, “həqiqət”, “gül”, “bülbül”, “canan” kimi ərəb-fars mənşəli sözlər zamanla semantik transformasiyaya uğrayaraq yeni poetik məna çalarları qazanmış və klassik Şərq poetikasının əsas simvolik vahidlərinə çevrilmişdir. Məqalədə alınma sözlərin Azərbaycan dilinin qrammatik və fonetik normalarına uyğunlaşması, onların milli sintaktik sistem daxilində işlənmə xüsusiyyətləri və klassik poetik ritmin formalaşmasında oynadığı rol da təhlil edilmişdir. Nəticə etibarilə müəyyən olunmuşdur ki, Füzuli dili klassik Azərbaycan türkcəsinin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən, çoxqatlı poetik-estetik və tarixi-linqvistik xüsusiyyətlərə malik yüksək bədii dil modeli kimi çıxış edir.
Açar sözlər: Füzuli, ərəb alınmaları, fars alınmaları, klassik Azərbaycan dili, poetik dil, leksikologiya