DOI: https://doi.org/10.36719/2663-4619/122/26-33
Brilyant Cəfərli
AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət,
Dil və Ədəbiyyat İnstitutu
dissertant
https://orcid.org/0009-0008-4149-4293
brilliant1cefer@yahoo.com
Göylərə yüksələn harmoniya:
Möminə Xatun məqbərəsində məkan ilə simvolizmin vəhdəti
Xülasə
Məqalə XII əsr Naxçıvan memarlığının şah əsəri sayılan Möminə Xatun məqbərəsində məkan anlayışı ilə simvolizmin birləşməsinə həsr olunmuşdur. Göstərilir ki, Azərbaycan memarlığının dühası Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani inşa etdiyi bu monumental abidə üzərində məkan ilə simvolizmin bütövlüyünü ən incə detalına qədər düşünərək tətbiq etmişdir. Möminə Xatun türbəsi yalnız bir memarlıq abidəsi deyil, həm də İslam dünyagörüşünün və türk-İslam sənətinin simvolik dili ilə qurulmuş mənəvi bir məkanıdır. Abidənin memarlığında məkan təşkilinin yalnız funksional deyil, həm də dərin rəmzi mənalar daşıdığı göstərilmişdir. Möminə Xatun məqbərəsi türk-İslam mədəniyyətində ölüm, əbədiyyət, Allahla qovuşma və zaman anlayışlarının simvolik təcəssümüdür. Məkanın strukturu, simvolizmi və dekorasiyası arasında dərin bir bütövlük və fikir vahidliyi mövcuddur. Məqalədə məkan quruluşunun, vertikal kompozisiyanın, epiqrafik yazıların memarlıq dili ilə birləşərək ilahi harmoniyanı əks etdirdiyi əsaslandırılmışdır. Simvolik ünsürlər olan memarlıq elementləri, onbucaqlı forma, kufi yazılar, həndəsi və nəbati ornamentlər dünya və axirət anlayışlarının memarlıq vasitəsilə ifadəsi kimi qiymətləndirilmişdir. Möminə Xatun məqbərəsi məkanla simvolizmin vəhdətinin parlaq nümunəsi kimi təqdim olunmuşdur. Bu vəhdət onu sadəcə türbə deyil, həm də rəmzi-mənəvi bir məkan kimi dəyərləndirməyə əsas vermişdir. Möminə Xatun məqbərəsi Azərbaycan memarlıq tarixində yalnız texniki və bədii baxımdan deyil, həm də fəlsəfi və metafizik mahiyyət baxımından seçilən abidələrdən biridir. Burada məkan və simvolizmin vəhdəti türk-İslam dünyagörüşünün arxitektura vasitəsilə ifadəsinin nadir nümunəsidir.
Açar sözlər: Əcəmi, memarlıq, abidə, məqbərə, məkan, simvolizm