DOI: https://doi.org/10.36719/2706-6185/53/76-80
Rəfail Bayramlı
Akdeniz Universiteti
doktorant
https://orcid.org/0000-0002-6186-8714
rafael.bayramli.98@gmail.com
İflas proqnozlaşdırma modelləri
Xülasə
Bu məqalə iflas proqnozlaşdırılması və maliyyə çətinliyi modellərinin təkamülünə dair hərtərəfli icmal təqdim edir və ənənəvi mühasibatlıq əsaslı statik modellərdən dinamik, bazaya söykənən və süni intellektlə gücləndirilmiş yanaşmalara keçidi izləyir. Əsas mərhələlər arasında çoxillik panel məlumatlarından istifadə etməklə klassik loqit modellərindəki qərəzləri aradan qaldıran diskret-zamanda təhlükə modeli və qabaqlayıcı bazar məlumatlarından istifadə edərək hesabata əsaslanan meyarları ardıcıl şəkildə üstələyən Black–Scholes–Merton çərçivəsinə əsaslanan struktur modellər yer alır. İcmal həmçinin şirkətin struktur xüsusiyyətlərinin (ölçü, diversifikasiya) artan əhəmiyyətini və xüsusilə Çin kimi inkişaf etməkdə olan bazarlarda regional sistemik risklər üçün erkən xəbərdarlıq sistemlərinə ehtiyacı vurğulayır. Son ədəbiyyat göstərir ki, dərin öyrənmə və böyük data texnikaları mühasibat uçotu, bazar, makroiqtisadi və alternativ məlumat mənbələri üzrə kompleks qeyri-xətti nümunələri tutmaqla daha yüksək dəqiqlik və daha erkən aşkarlama imkanı yaradır.
Ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, müasir iflas proqnozlaşdırma çərçivələrinin ən effektiv forması struktur modellərinin nəzəri əsasını, təhlükə modellərinin dinamik tutumunu, bazar siqnallarını və dərin neyron şəbəkələrinin təqdimedici gücünü birləşdirən inteqrasiya olunmuş yanaşmadır. Bu isə gələcəkdə real vaxt rejimində işləyən, izah olunan və yoluxma effektlərini nəzərə alan sistemlərin yaranmasına yol açır.
Açar sözlər: iflas proqnozlaşdırılması, defolt məsafəsi, Merton modeli, BSM-Prob, KMV modeli, təhlükə modeli, Shumway modeli, dərin öyrənmə, maliyyə risklərinə erkən xəbərdarlıq, Çin maliyyə tənzimləməsi