Abdulla Mustafayev 
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Naxçıvan, Azərbaycan
mustafayevabdulla78@gmail.com
Rəsul Bağırov
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Naxçıvan, Azərbaycan
resulbagirov@ndu.edu.az
Zamin Əliyev
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Naxçıvan, Azərbaycan
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
zaminalisoy@gmail.com
Yaşar Rəhimov
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Naxçıvan, Azərbaycan
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
yasharrahimov@ndu.edu.az
İrəvan şəhərində türk-islam abidələrinə qarşı erməni vandalizmi
Xülasə
Təqdim olunmuş araşdırmada indi “Ermənistan” adlandırılan Qərbi Azərbaycanın mühüm tarixi-mədəni mərkəzlərindən biri olan İrəvan şəhərində mövcud olmuş Türk-İslam memarlıq abidələri, xüsusilə məscidlər və onların tarixi taleyi araşdırılmışdır. İstinad edilmiş tarixi mənbələr, tədqiqat əsərləri bir daha onu göstərir ki, İrəvan şəhəri qədim dövrlərdən etibarən Azərbaycan türklərinin mühüm yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Bu şəhərdə formalaşmış zəngin maddi-mədəni irs Azərbaycan xalqının tarixini, dini həyatını və memarlıq ənənələrini özündə əks etdirir. Həmin irsin mühüm hissəsini İslam dini ilə bağlı memarlıq abidələri, xüsusilə məscidlər təşkil etmişdir. Məqalədə İrəvan şəhərində mövcud olmuş məscidlərin yaranma tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və şəhərin ictimai-mədəni həyatındakı rolu haqqında geniş məlumat verilmişdir.
Arxiv sənədləri və elmi araşdırmalar əsasında müəyyən edilir ki, XX əsrin əvvəllərində İrəvan şəhərində, bütövlükdə isə İrəvan quberniyasının ərazisində yüzlərlə məscid fəaliyyət göstərmişdir. Əfqan Vəliyevin 2023-cü ildə nəşr etdirdiyi "Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistanda) dağıdılmış, erməniləşdirilmiş və ya digər xalqlara aid edilmiş abidələr" kitabında Qərbi Azərbaycan torpaqlarında müxtəlif tarixi dövrlərdə, xüsusən də 1987-1991-ci illərdəki son deportasiyadan sonra mövcud olan məscidlər də daxil olmaqla 144 abidə haqqında məlumat verilir. Çar Rusiyasının köməyi ilə Azərbaycan torpaqlarına köçürülən və yerləşdirilən ermənilər yerli əhalinin hüquqlarını görməzdən gəlmiş, əsrlər boyu burada yaradılmış tarixi və mədəni irsi mənimsəmiş və ya məhv etmişlər.
Məqalənin yazılmasında tarixi faktlara əsaslanan mürəkkəb və çoxşaxəli metodoloji yanaşmalardan-tarixi-analitik metoddan, müqayisəli təhlil metodundan istifadə edilmiş, istifadə olunan məlumatların etibarlılığı, obyektivliyi və mənşəyi mənbə təhlili yanaşması ilə qiymətləndirilmiş, mövcud məlumatlar keyfiyyət tədqiqat metodu ilə şərh edilmiş və vandalizm aktlarının siyasi, mədəni və ideoloji səbəbləri izah edilmişdir.
Tədqiqat nəticəsində belə qənaətə gəlinir ki, İrəvanda mövcud olmuş məscidlər yalnız dini ibadət məkanları deyil, həm də Azərbaycan xalqının tarixini, mədəniyyətini və memarlıq ənənələrini əks etdirən mühüm maddi-mədəni irs nümunələridir. Bu abidələrin tarixinin öyrənilməsi və onların elmi əsaslarla tədqiqi regionun tarixi-mədəni irsinin daha dolğun şəkildə araşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Açar sözlər: İrəvan məscidləri, Müasir "Ermənistan", Qədim türk-oğuz yurdu, Qərbi Azərbaycan, Mədəni irs, Erməni vandalizmi, Göy məscid