Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacındakı tərk edilmiş mədənlərdə torpaq və suyun texnogen çirklənməsinin öyrənilməsi
Ənvər Əliyev1* 
, Natiq Babayev1 , Yeganə Quliyeva2
Xülasə. Çirklənmə torpaqların qida və üzvi maddələr tərkibinə birbaşa və dolayı təsir göstərir. Köhnə mis mədənlərinin yüksək turşulu tullantılarında hava çatışmazlığı (pH 1.6–2.0) səbəbindən üzvi maddələrin minerallaşması dayanır və bu da birbaşa kənd təsərrüfatında istifadəni qeyri-mümkün edir. Ərazinin 51.5%-nin çirklənməyə məruz qaldığı Daşkəsən rayonunda yeni mədənlərin istismara verilməsi ilə bu göstəricinin artacağını nəzərə alsaq, yeni, daha müasir texnologiyaların istifadəsinə xüsusi diqqət yetirmək vacibdir. Ümumi çirklənmə səviyyəsi çox vaxt 128-i keçir ki, bu da həddindən artıq dəyərləri göstərir. Qurğuşun kimi ağır metalların konsentrasiyası icazə verilən maksimum konsentrasiyanı 12.7 dəfə aşa bilər. Tədqiq olunan ərazilərin təxminən 4.3%-i (2022–2025-ci illər üçün monitorinq məlumatlarına görə) ağır metallarla təhlükəli şəkildə çirklənmiş ərazilər kimi təsnif edilir ki, bunların da əhəmiyyətli bir hissəsi keçmiş sənaye zonalarında yerləşir. Aşağı axında infiltrasiya suları suyun pH-nı 3–3.5-ə endirən iriəcmli su hövzələri var. Mis filizi emalı tullantılarının təsirləndiyi ərazidə bir neçə elementin icazə verilən maksimum konsentrasiyalarından əhəmiyyətli dərəcədə artıq olduğu müşahidə edilmişdir. Ətraf mühitin monitorinqinin nəticələri, o cümlədən su və dib çöküntülərindən nümunələrin götürülməsi, nümunənin hazırlanması və nümunə tərkibinin kəmiyyət təhlili təqdim olunur. Məqalədə qeyd olunur ki, mədən və emal tullantılarının çıxarılması və təkrar emalı üçün tədbirlərin hazırlanması yerüstü su yollarına antropogen təsiri əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq.
Açar sözlər: texnogenez, ağır metallar, çirklənmə, antropogen amillər, deqradasiyaya uğramış landşaftlar, torpaq eroziyası