Mahal Muradov 
Sumqayıt Dövlət Universiteti
Sumqayıt, Azərbaycan
mailoglu@mail.ru
Müşkünaz Nəzərova
Sumqayıt Dövlət Universiteti
Sumqayıt, Azərbaycan
musgunaznazarova@mail.ru
İradə Qarayeva
Sumqayıt Dövlət Universiteti
Sumqayıt, Azərbaycan
iradeqarayeva71@gmail.com
Ramiz Hüseynov
Sumqayıt Dövlət Universiteti
Sumqayıt, Azərbaycan
ramiz.huseynov@sdu.edu.az
Zəminə Əbdüləzimova
Sumqayıt Dövlət Universiteti
Sumqayıt, Azərbaycan
aspirant@live.ru
Metanol, etanol və propanol ilə fenolun metil və dimetil homoloqlarının alkilləşmə məhsullarının elektrokimyəvi xlorlaşdırma prosesinin reqressiya tənliyinin qurulması
Xülasə
Təqdim olunan işin məqsədi aromatik birləşmələrin, o cümlədən fenolların, anilinlərin və naftolların C1–C3 alkil törəmələrinin effektiv katalitik alkilləşmə prosesi ilə alınmasının ümumi və fərqli qanunauyğunluqlarını tədqiq etmək və hidrogen xloridin elektrokimyəvi sistemdə xlorlaşdırılmasını inkişaf etdirməkdir.
Laboratoriya təcrübələri beş faktorlu dizayn əsasında aparılmışdır. Aşağı molekullu alkil (C1–C3) fenol törəmələrinin və onların homoloqlarının heterogen katalitik alkilləşməsi və ayrı-ayrı homoloqların elektrokimyəvi sistemdə müqayisəli halogenləşməsi prosesi ilə aromatik aminlərin, fenolların və naftolların elektroliz prosesinin riyazi modeli qurulmuşdur. Burada “qara qutu” prinsipi tətbiq edilmişdir.
Qeyd olunanları nəzərə alaraq, alkilfenolların, alkilaromatik aminlərin və HCl-in elektroliz prosesinin optimal rejimini yaratmaq üçün aktiv eksperimental metodlardan istifadə olunmuşdur. Prosesin riyazi modelini qurmaq üçün reqressiya tənliyi tərtib edilmişdir.
Parallel təcrübələrin homogenliyini qiymətləndirmək üçün dispersiyaların orta qiyməti tapılmış və alınmış nəticələrin adekvatlığını yoxlamaq üçün Fişer kriteriyasından istifadə edilmişdir.
Alkilaminlər, alkilnaftollar, alkilfenollar və HCl üçün optimallaşdırma məqsəd funksiyası kimi aşağıdakılar qəbul edilmişdir:
Ua(X1, X2, X3, X4, X5) min, Uv(X1, X2, X3, X4, X5) max və Ub(X1, X2, X3, X4, X5) max.
Prosesin optimallaşdırılması üçün sürətli çıxarış metodu tətbiq edilmişdir. Bunun üçün bütün üç məqsəd funksiyası üzrə dəyişmə addımları hesablanmışdır. X2 baza faktor kimi götürülmüş və addım δ = 0.5 qəbul edilmişdir. Daha sonra digər dörd faktor üçün uyğun addımlar hesablanmışdır.
Hesabat üzrə alkil aromatik birləşmələrin xlorlaşdırma məhsullarının optimal səviyyəsi cərəyan üzrə 82.05%, maddə üzrə 72.69% və HCl konsentrasiyası üzrə 13.01% təşkil etmişdir.
Alınan nəticələrə görə, X1 = 0.482 A/sm², X2 = 4.5 A/l, X3 = 38.8°C, X4 = 19.8%, X5 = 6 V olduqda, alkil aromatik birləşmələrin xlorlaşdırma məhsulunun çıxımı cərəyan üzrə 82.05% təşkil edir.
Açar sözlər: hidrogen xlorid, elektrokimyəvi xlorlaşdırma, fenollar, alkilfenol, katalitik alkilləşmə, alkilanilin, alkilaromatik birləşmələr