Naxçıvan Muxtar Respublikasının arxeoloji irsi Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq mədəniyyətləri kontekstində
Toğrul Xəlilov1* 
, Rəsul Bağırov1 ,
Ruhiyyə Rzayeva1 , İlqar Kəngərli1
Xülasə. Naxçıvan Muxtar Respublikası Cənubi Qafqazın ən qədim məskunlaşma areallarından biri kimi Paleolit dövründən Antik dövrədək fasiləsiz və çoxqatlı arxeoloji irsi ilə seçilir. Anadolu, Mesopotamiya, İran və Cənubi Qafqaz arasında strateji mövqeyi bu ərazini tarixöncəsi və erkən tarixi dövrlərdə mühüm mədəni əlaqələr və insan hərəkətliliyi zonası etmişdir. Qazma, Kilit və Daşqala Paleolit düşərgələri, eləcə də Ovçulartəpədən aşkar edilən Alt Paleolit materialları burada insan məskunlaşmasının çox qədim olduğunu göstərir. Neolit və Kalkolit dövrlərində I və II Kültəpə abidələri əsasında oturaq həyat, əkinçilik və erkən istehsal münasibətləri formalaşmışdır. Taxıl anbarları və daş alətlər bu dövrün iqtisadi strukturunu əks etdirir. Erkən Tunc dövründə Naxçıvan Kür-Araz mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, keramika və metallurgiya inkişaf etmişdir. Orta Tunc dövründə “Boyalı qablar mədəniyyəti” regionun Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu və Urmiya hövzəsi ilə əlaqələrini göstərir. Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri isə dini-mifoloji düşüncənin inkişafını əks etdirir. II Kültəpədə aşkar olunan planlı şəhərsalma erkən urbanizasiya proseslərini sübut edir. Son Tunc və Erkən Dəmir dövrlərində sosial struktur mürəkkəbləşmiş, Oğlanqala kimi inzibati mərkəzlər formalaşmışdır. Duzdağ duz mədənçiliyi isə iqtisadi əhəmiyyəti artırmışdır. Nəticədə, Naxçıvan regionu Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq mədəniyyətlərinin formalaşmasında mühüm kəsişmə zonası olmuşdur.
Açar sözlər: Naxçıvan, arxeologiya, Cənubi Qafqaz, Kür-Araz mədəniyyəti, Boyalı qablar mədəniyyəti, Neolit, Kalkolit