Naxçıvançay hövzəsində ekzodinamik proseslərin GIS və məsafədən zondlama metodlarından istifadə etməklə geoloji və geofiziki göstəricilər əsasında inteqral qiymətləndirilməsi
Gültəkin Hacıyeva1* 
, İlahə Seyidova1 , Sevda Əliyeva2 ,
Ülviyyə İsgəndərova3 , Mirnazim Seyidov2
Xülasə: Bu tədqiqatda Naxçıvançay hövzəsində inkişaf edən ekzodinamik proseslərin formalaşma mexanizmləri və yayılma xüsusiyyətləri müasir elmi metodlar əsasında sistemli şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı ərazinin geoloji quruluşu, litoloji tərkibi, tektonik xüsusiyyətləri və geomorfoloji şəraiti əsas təhlil obyektləri kimi götürülmüşdür. Bu amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan proseslərin intensivliyi və məkan üzrə diferensiasiyası geniş şəkildə qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat çərçivəsində rəqəmsal relyef modelləri, peyk məlumatları və coğrafi informasiya sistemləri (GIS) texnologiyalarının tətbiqi ilə ərazinin morfometrik göstəriciləri müəyyən edilmişdir. Xüsusilə, yamacların meyillilik dərəcəsi, ekspozisiya xüsusiyyətləri və relyefin parçalanma səviyyəsi ətraflı təhlil edilmişdir. Bununla yanaşı, struktur lineamentlərin və tektonik qırılmaların paylanması kartoqrafik metodlarla qiymətləndirilmiş, risk baxımından həssas ərazilər müəyyən edilmişdir. Aparılmış təhlillər göstərmişdir ki, eroziya, sürüşmələr, denudasiya və sel hadisələri əsasən dik yamaclarda, zəif dayanıqlı süxurların yayıldığı sahələrdə və tektonik cəhətdən aktiv zonalarda daha intensiv müşahidə olunur. Eyni zamanda, iqlim və hidroloji amillər, xüsusilə yağıntının miqdarı və səthi axının formalaşması bu proseslərin güclənməsində mühüm rol oynayır. Bundan əlavə, antropogen təsirlərin də əhəmiyyətli olduğu müəyyən edilmişdir. Kənd təsərrüfatı fəaliyyəti, torpaqdan qeyri-səmərəli istifadə və tikinti işləri bəzi ərazilərdə təbii tarazlığın pozulmasına və proseslərin sürətlənməsinə səbəb olur. Xüsusilə, bitki örtüyünün zəifləməsi eroziya riskini daha da artırır.
Açar sözlər: Naxçıvançay hövzəsi, ekzodinamik proseslər, litologiya, geoloji risk, tektonik qırılmalar, GIS, məsafədən zondlama