Qədim qonşuluq icmalarından orta əsr məhəlləsinə: Mərkəzi Asiyada yerli təşkilatlanmanın tarixi təhlili
İxtiyor Cəlilov 
Xülasə. Məqalədə Mərkəzi Asiyada məhəllə tipli yerli təşkilatlanmanın uzunmüddətli inkişafı araşdırılır və qədim icma formaları tarixən müəyyən edilə bilən orta əsr məhəlləsindən fərqləndirilir. Tədqiqatın məqsədi ekoloji əməkdaşlığın, şəhər artımının, sənətkarlıq ixtisaslaşmasının, dini vəqflərin və yerli vasitəçiliyin dayanıqlı ərazi icmalarının formalaşmasına təsirini müəyyən etməkdir. Orta əsr yazılı mənbələri və Mərkəzi Asiyanın şəhər tarixi ilə məhəllə idarəçiliyinə dair müasir elmi ədəbiyyat tarixi-müqayisəli və mənbəşünaslıq üsulları ilə təhlil edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, qədim yaşayış kvartalları və suvarma icmaları kollektiv təsərrüfat, resursların əlaqələndirilməsi və ərazi həmrəyliyi təcrübələrini yaratmışdır; lakin mövcud dəlillər onları tam formalaşmış məhəllə adlandırmağa kifayət etmir. Daha aydın məhəllə institutu orta əsr İslam şəhərində meydana çıxmış, yaşayış mənsubiyyətini dini, iqtisadi, xeyriyyə və vasitəçilik funksiyaları ilə birləşdirmişdir. Məqalə məhəlləni qədimdən dəyişmədən qalan qurum kimi deyil, əvvəlki icma təcrübələri üzərində qurulan və orta əsr şəhər şəraitində yenidən formalaşan çevik yerli təşkilat kimi şərh edir. Bu yanaşma məhəllənin həm tarixi xüsusiyyətlərini, həm də müxtəlif siyasi və iqtisadi şəraitə uyğunlaşma qabiliyyətini daha dəqiq izah edir.
Açar sözlər: məhəllə, qonşuluq icması, yerli təşkilatlanma, orta əsr şəhəri, Mərkəzi Asiya, şəhər tarixi, sosial həmrəylik, icma idarəçiliyi