Virtual mühitdə gənclərin şüuru: manipulyasiyaya qarşı “görünməz qalxan”ın sosial-fəlsəfi modeli
Sherzodjon Qurbonov 
Xülasə. Məqalədə rəqəmsal vasitələrlə formalaşan mühitdə gənclərin idraki və mənəvi subyektliyinin qorunmasına dair sosial-fəlsəfi model işlənib hazırlanır. Tədqiqat adi təsirlə manipulyasiya arasındakı fərqin nədən ibarət olduğunu və istifadəçinin müstəqil mühakiməsini itirmədən onlayn ünsiyyətin imkanlarından yararlanmasına hansı bacarıqların kömək etdiyini araşdırır. 1970–2025-ci illərdə tənqidi pedaqogika, informasiya pozuntusu, rəqəmsal savadlılıq, koqnitiv təhlükəsizlik, onlayn mənbələrin qiymətləndirilməsi və platforma hakimiyyəti haqqında nəşr edilmiş on beş əsərin strukturlaşdırılmış konseptual sintezindən istifadə olunmuşdur. Mənbələr diqqətin idarə edilməsi, etibarlılığın qiymətləndirilməsi, emosiyaların tənzimlənməsi və dəyərlərə əsaslanan fəaliyyət istiqamətləri üzrə müqayisə edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, inandırıcı məzmunla qarşılaşmaq öz-özlüyündə manipulyasiya deyil. Təsir qeyri-şəffaf olduqda, koqnitiv və ya emosional zəiflikdən istifadə etdikdə, düşünülmüş seçimi məhdudlaşdırdıqda və istifadəçinin tanıya və mübahisələndirə bilmədiyi məqsədlərə xidmət etdikdə risk yüksəlir. Bu əsasda epistemik istiqamətlənmə, tənqidi yoxlama, emosional özünütənzimləmə və dəyərlərə əsaslanan subyektlikdən ibarət “Görünməz qalxan” modeli təklif olunur. Model həm kor texnoloji nikbinliyi, həm də ümumi qadağanı rədd edir və mənəvi immuniteti təhsil və sosial institutlar tərəfindən dəstəklənən öyrədilə bilən reflektiv təcrübələr sistemi kimi izah edir.
Açar sözlər: virtual mühit, gənclərin şüuru, manipulyasiya, mənəvi immunitet, koqnitiv suverenlik, tənqidi düşüncə, media və informasiya savadlılığı, rəqəmsal subyektlik