DOI: https://doi.org/10.36719/2706-6185/63/143-148
XIX əsr qaraqalpaq mütəfəkkirlərinin yaradıcılığında bərabərlik, xalqpərvərlik və sosial ədalət: sosial-fəlsəfi təhlil
Oralbay Yoldasbayev 
Xülasə. Məqalədə XIX əsr qaraqalpaq mütəfəkkirləri Künxoca, Öteş, Əjiniyaz, Berdaq və Ömərin yaradıcılığında bərabərlik, xalqpərvərlik və sosial ədalət anlayışlarının formalaşması sosial-fəlsəfi baxımdan araşdırılır. Tədqiqatın məqsədi bu anlayışların bədii obraz, mənəvi hökm və ictimai tələb kimi qarşılıqlı əlaqəsini müəyyənləşdirməkdir. Mənbə korpusuna əmək, vergi, vəzifəli şəxslərin məsuliyyəti və insan ləyaqəti mövzularına həsr olunmuş əsərlər daxil edilmişdir. Tarixi-kontekstual şərh, müqayisəli təhlil, tematik kodlaşdırma və konseptual rekonstruksiya metodlarından istifadə olunmuşdur. Nəticələr göstərir ki, ədalət ideyası dörd əsas meyarla ifadə edilir: əməyə layiqli haqq, sosial mövqedən asılı olmayaraq bərabər münasibət, vəzifəli şəxsin xalq qarşısında cavabdehliyi və insan ləyaqətinin qorunması. Künxoca və Öteşdə əmək ədaləti, Əjiniyazda hüquqi-mənəvi bərabərlik, Berdaq və Ömərdə isə vergi zorakılığı və hakimiyyətin məsuliyyəti ön plana çıxır. Müqayisə mütəfəkkirlər arasındakı fərqli vurğuları da ardıcıl şəkildə üzə çıxarır. Məqalə bu irsi müasir siyasi anlayışlarla eyniləşdirmir, onu ədalət haqqında tarixi mənəvi təsəvvürlər kimi şərh edir. Belə nəticəyə gəlinir ki, qaraqalpaq klassik düşüncəsində xalqpərvərlik sadəcə rəğbət deyil, əmək, hüquq və ləyaqəti birləşdirən normativ mövqedir.
Açar sözlər: XIX əsr, qaraqalpaq mütəfəkkirləri, sosial ədalət, bərabərlik, xalqpərvərlik, əmək ədaləti, vergi, vəzifəli şəxslərin məsuliyyəti, insan ləyaqəti