DOI: https://doi.org/10.36719/2789-6919/64/272-280
Neft-qaz məhsullarının hərəkətində logistika amilləri
Türkan Qurbanova1 , Ayan Hümbətli1*
Xülasə. Müasir dövrdə qlobal enerji bazarlarında baş verən struktur dəyişiklikləri, enerji resurslarına tələbatın dinamik xarakter alması və beynəlxalq təchizat zəncirlərində qarşılıqlı asılılığın güclənməsi neft-qaz sənayesində logistika proseslərinin səmərəli idarə olunmasını strateji zərurətə çevirmişdir. Neft və qaz məhsullarının hasilat məntəqələrindən emal, saxlanma və son istehlak istiqamətlərinə hərəkəti mürəkkəb texnoloji, iqtisadi və təşkilati proseslərin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında həyata keçirilir. Bu baxımdan nəqliyyat infrastrukturunun inkişaf səviyyəsi, saxlanma sistemlərinin texniki imkanları, daşınma marşrutlarının optimallaşdırılması, enerji sərfiyyatı, əməliyyat xərcləri və logistika risklərinin idarə edilməsi məhsul hərəkətinin fasiləsizliyini və iqtisadi səmərəliliyini müəyyənləşdirən əsas amillər kimi çıxış edir. Məqalənin əsas məqsədi neft-qaz məhsullarının hərəkətinə təsir göstərən logistika amillərini sistemli şəkildə araşdırmaq, onların saxlanma və nəqliyyat proseslərinin texniki-iqtisadi göstəriciləri ilə qarşılıqlı əlaqəsini nəzəri-metodoloji baxımdan qiymətləndirmək və logistika fəaliyyətinin optimallaşdırılması istiqamətlərini müəyyənləşdirməkdir. Tədqiqatın metodoloji əsasını sistemli yanaşma, müqayisəli təhlil, elmi-nəzəri ümumiləşdirmə və logistika göstəricilərinin çoxmeyarlı qiymətləndirilməsi prinsipləri təşkil edir. Araşdırma çərçivəsində daşınma məsafəsi, nəqliyyat vasitələrinin buraxılış qabiliyyəti, saxlama müddəti, məhsul itkiləri, infrastruktur etibarlılığı, enerji tutumluluğu və əməliyyat xərcləri kimi göstəricilərin logistika sisteminin ümumi fəaliyyətinə təsiri nəzərdən keçirilir. Məqalədə innovativ yanaşma kimi rəqəmsal əkiz texnologiyalarının (Digital Twin), əşyaların internetinin (IoT), süni intellekt əsaslı proqnozlaşdırma modellərinin və real vaxt rejimində monitorinq sistemlərinin neft-qaz logistikasına inteqrasiyası imkanları araşdırılır. Bu texnologiyaların tətbiqi əsasında nəqliyyat axınlarının koordinasiyasının təkmilləşdirilməsi, potensial texniki nasazlıqların qabaqcadan müəyyənləşdirilməsi, məhsul itkilərinin minimuma endirilməsi və logistika qərarlarının məlumatlara əsaslanan şəkildə qəbul edilməsi istiqamətləri əsaslandırılır. Eyni zamanda, iqtisadi səmərəlilik, texnoloji etibarlılıq, əməliyyat təhlükəsizliyi və ekoloji dayanıqlılıq göstəricilərinin vahid qiymətləndirmə sistemində birləşdirilməsi neft-qaz məhsullarının hərəkətinin kompleks idarə olunması üçün perspektivli metodoloji yanaşma kimi irəli sürülür. Neft-qaz məhsullarının hərəkətində logistika amillərinin kompleks nəzərə alınması, saxlanma və nəqliyyat proseslərinin inteqrasiyalı idarə edilməsi, həmçinin innovativ rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi logistika xərclərinin optimallaşdırılması, əməliyyat etibarlılığının yüksəldilməsi və enerji təchizatı zəncirinin dayanıqlılığının gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Açar sözlər: neft-qaz logistikası, məhsul hərəkəti, nəqliyyat infrastrukturu, saxlanma prosesləri, logistika amilləri, təchizat zənciri, logistika səmərəliliyi, rəqəmsal əkiz, optimallaşdırma